Қазіргі білім беру кеңістігінде оқушының тілдік құзыреттілігін қалыптастыру – қазақ тілі пәнінің басты міндеттерінің бірі. Бұл үдерісте қателермен жұмыс жүргізу ерекше маңызға ие. Қате – оқушының біліміндегі олқылықтың көрсеткіші ғана емес, сонымен қатар оның даму деңгейін айқындайтын маңызды диагностикалық құрал. Сондықтан қателермен жүйелі, мақсатты және тиімді жұмыс жүргізу – мұғалімнің кәсіби шеберлігін талап ететін күрделі міндет.Қазақ тілі сабағында қателермен жұмыс көбіне формалды сипатта қалып, тек қате түзетумен шектеліп жатады. Ал шын мәнінде, қателермен жұмыс оқушының ойлау қабілетін, тілдік талдау дағдысын, өзіндік бақылауын қалыптастыруға бағытталуы тиіс. Осы мақалада қазақ тілі сабағында қателермен жұмыс жүргізудің тиімді моделін ұсыну көзделеді.
Қателермен жұмыс жүргізудің теориялық негіздері.Педагогикалық тұрғыдан алғанда, қате – оқыту процесінің табиғи құрамдас бөлігі. Психологтар қателесуді танымдық дамудың қажетті кезеңі деп есептейді. Қателер арқылы оқушы өз білімінің шекарасын аңғарады, жаңа білімді саналы түрде меңгереді.
Қазақ тілі сабағындағы қателерді төмендегідей топтастыруға болады:
Орфографиялық қателер (сөздің дұрыс жазылмауы);
Пунктуациялық қателер (тыныс белгілерінің дұрыс қойылмауы);
Грамматикалық қателер (сөз түрлендіру, сөйлем құрау);
Лексикалық қателер (сөз мағынасын дұрыс қолданбау);
Стильдік қателер (тілдік нормалардың сақталмауы);
Логикалық қателер (ой жүйесінің бұзылуы).
Қателермен жұмысты тиімді ұйымдастыру үшін мұғалім олардың себебін анықтауы қажет. Қателердің негізгі себептері:
ережені толық түсінбеу;тілдік тәжірибенің аздығы; зейіннің тұрақсыздығы;
оқушының жас және психологиялық ерекшеліктері.
Қателермен жұмыс жүргізудің мақсаты мен міндеттері.
Қателермен жұмыс жүргізудің негізгі мақсаты – оқушының тілдік сауаттылығын арттыру және өз қатесін өзі аңғара алатын тұлға қалыптастыру.
Негізгі міндеттері:қателердің алдын алу;қателерді саналы түрде түзетуге үйрету;тілдік заңдылықтарды тәжірибе арқылы меңгерту;оқушының өзіндік бақылау дағдыларын дамыту;жағымды психологиялық ахуал қалыптастыру.
Қазақ тілі сабағында қателермен жұмыс жүргізудің тиімді моделі
Ұсынылып отырған модель бірнеше өзара байланысты кезеңдерден тұрады:
1. Диагностикалық кезең.Бұл кезеңде мұғалім оқушылардың жіберген қателерін талдайды:жазба жұмыстарын (диктант, мазмұндама, шығарма) тексеру;жиі қайталанатын қателерді анықтау;жеке және сыныптық қателерді саралау.Диагностика нәтижесінде мұғалім алдағы жұмыстың бағытын жоспарлайды.
2. Түсіндіру және талдау кезеңі.Бұл кезеңде қателер:тақтада немесе интерактивті құралдар арқылы талданады;қате кеткен сөздер мен сөйлемдерге лингвистикалық талдау жасалады;дұрыс нұсқасы оқушылармен бірлесіп анықталады.Маңыздысы – мұғалім дайын жауапты бермей, оқушыны ойлануға жетелеуі керек.
3. Түзету және бекіту кезеңі.Бұл кезеңде түрлі әдіс-тәсілдер қолданылады:
қате кеткен сөздермен сөздік диктант;«Қатені тап» тапсырмалары;
салыстыру әдісі (қате нұсқа – дұрыс нұсқа);деңгейлік тапсырмалар.
Жеке оқушылармен жеке жұмыс жүргізу де осы кезеңнің маңызды бөлігі болып табылады.
4. Алдын алу кезеңі.Қателердің қайталанбауы үшін:орфографиялық минуттар;тірек-сызбалар;алгоритмдер;тілдік ойындар қолданылады.
Бұл кезеңде оқушының қызығушылығын арттыру ерекше маңызды.
5. Өзіндік бақылау және рефлексия кезеңі.Оқушылар:өз жұмыстарын тексереді; қатесін белгілейді;«Мен бүгін қандай қате жібердім?» деген сұраққа жауап береді.Бұл кезең оқушының жауапкершілігін арттырады. Қателермен жұмыс жүргізудегі инновациялық тәсілдер.
Қазіргі сабақта төмендегідей инновациялық әдістер тиімді нәтиже береді:
цифрлық платформалар арқылы тестілеу;интерактивті жаттығулар;
жұптық және топтық қателерді талдау;жобалық жұмыс барысында тілдік бақылау.Сондай-ақ, қателермен жұмыс кезінде жазалау емес, қолдау көрсету принципі сақталуы тиіс.
Қорыта келгенде, қазақ тілі сабағында қателермен жұмыс жүргізу – үздіксіз, жүйелі және шығармашылықты талап ететін үдеріс. Тиімді модель оқушының қатесін кемшілік емес, даму мүмкіндігі ретінде қабылдауға негізделуі керек. Мұғалімнің кәсіби шеберлігі, әдістемелік ізденісі және оқушыға деген сенімі қателермен жұмыстың нәтижелілігін арттырады.
Ұсынылған модельді жүйелі қолдану оқушылардың тілдік сауаттылығын арттырып қана қоймай, олардың өзіндік ойлау, талдау және жауапкершілік қабілеттерін қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Кайыпова Махаббат Абдижалиловна,
С.Асанов атындағы №38 ЖББМ қазақ тілі мен әдебиеті пән мұғалімі.
Жетісай ауданы.
