Қазіргі білім беру жүйесінің басты мақсаты — дайын ақпаратты беру ғана емес, сол ақпаратты талдап, сараптай алатын, сыни ойлайтын тұлға қалыптастыру. Тарих пәні бұл тұрғыда оқушының зерттеушілік қабілетін шыңдауға ең қолайлы алаң болып табылады. Оқушыны «дайын тарихпен» таныстырып қана қоймай, оны «тірі тарихпен» бетпе-бет келтірудің негізгі жолы — тарихи деректерді талдау.
Оқушының зерттеушілік қабілеті деректермен жұмыс істеудің алгоритмін меңгергенде ғана қалыптасады. Бұл процесс бірнеше маңызды кезеңнен тұрады:
- Деректің түрін анықтау: Жазбаша, археологиялық, этнографиялық немесе ауызша деректермен танысу.
- Сыртқы сын: Деректің қашан, қайда және кім тарапынан жазылғанын анықтау.
- Ішкі сын: Мәтіннің мазмұнына үңілу, автордың көзқарасын, субъективтілігін және тарихи контексті түсіну.
Зерттеушілік қабілетті дамыту үшін сабақта мынадай әдістерді қолдану тиімді:
| Әдіс атауы | Сипаттамасы мен мақсаты |
| «Деректер сөйлейді» | Оқушыларға шағын үзінділер (құжаттар, хаттар) беріледі. Олар осы үзіндіден сол кезеңнің әлеуметтік-саяси ахуалын анықтауы тиіс. |
| «Көзқарастар қақтығысы» | Бір оқиға туралы екі түрлі, тіпті қарама-қайшы дерек ұсынылады. Оқушы оларды салыстырып, ақиқатқа жақынын дәлелдейді. |
| «Тарихи детектив» | Жетіспейтін деректер немесе «өшірілген» мәліметтерді логикалық ойлау арқылы қалпына келтіру. |
Тарихи құжаттарды талдау барысында оқушы тек ақпарат жинаушы емес, интерпретатор (түсіндіруші) рөліне ие болады. Бұл келесі дағдыларды қалыптастырады:
- Дәлелді сөйлеу: Кез келген пікірін тарихи фактімен немесе дерекпен негіздеуге үйренеді.
- Эмпатия: Өткен заман адамының шешімдерін оның заманы тұрғысынан түсінуге тырысады.
- Ақпараттық сауаттылық: Фейк пен ақиқатты ажыратуды, дереккөздің сенімділігін тексеруді меңгереді.
Қорыта айтқанда тарихи деректермен жұмыс істеу — бұл жай ғана мәтін оқу емес, бұл — үлкен интеллектуалды еңбек. Мұғалімнің міндеті — оқушыға дайын жауапты айта салу емес, оны деректер әлеміне жетелеп, өз бетінше қорытынды жасауға мүмкіндік беру. Осы әдістемелік негіздерді жүйелі қолдану арқылы біз болашаққа терең білімді, талдау жасауға қабілетті саналы ұрпақ дайындаймыз.
«Тарих — бұл фактілердің жиынтығы ғана емес, ол — сол фактілерді зерттеу мен талдаудың нәтижесінде туған ақиқат».
Р.Ж.ТЛЕУОВА,
№76 ЖББМ КММ тарих пәнінің мұғалімі,
Жетісай ауданы.
