«Баланың қауіпсіздігі – мектептің ғана міндеті емес, тұтас қоғамның жауапкершілігі»
Құрметті әріптестер, қадірлі ата-аналар!
Бала күлкісі естілген орта – ең бақытты орта. Ал баланың өзін қауіпсіз сезінуі – оның білім алуына, тұлға болып қалыптасуына, ертеңге сеніммен қарауына негіз болатын ең маңызды құндылықтардың бірі.
Біз мектеп туралы сөз қозғағанда көбіне білім сапасын, оқу жетістігін, тәртіп пен тәрбиені айтамыз. Алайда осының барлығының алдында тұратын бір маңызды ұғым бар. Ол – қауіпсіздік.
Өйткені қорқыныш бар жерде еркін ойлау қиын. Қысым бар жерде қабілет толық ашылмайды. Мазақ пен кемсітуге ұшыраған баладан жоғары нәтиже күтпес бұрын, оның жан дүниесінде не болып жатқанын түсінуіміз керек.
Сондықтан бүгінгі мектептің басты міндеттерінің бірі – әр бала өзін тыңдайтын, түсінетін, қорғайтын адам бар екенін сезінетін қауіпсіз орта қалыптастыру.
Қазіргі таңда балалар арасындағы буллинг пен кибербуллинг мәселесі ерекше назар аударуды қажет етеді.
Буллинг – жай ғана балалар арасындағы реніш немесе бір реттік келіспеушілік емес. Ол – бір баланы әдейі әрі қайталанып қорқыту, кемсіту, мазақ ету, шеттету немесе психологиялық және физикалық қысым көрсету.
Ал цифрлық технология дамыған сайын бұл мәселенің жаңа түрі – кибербуллинг пайда болды.
Бұрын бала мектептегі жағымсыз жағдайдан кейін үйіне келіп, өзін қауіпсіз сезіне алатын болса, бүгін смартфон арқылы қысым оның үйіне де бірге келеді.
Мазақ сөздер, қорлайтын пікірлер, жалған ақпарат тарату, баланың суретін немесе бейнесін рұқсатсыз жариялау, ортақ чаттан әдейі шығарып тастау, жалған аккаунт ашу, қорқыту сипатындағы хабарламалар жіберу – мұның барлығы кибербуллингтің көріністері болуы мүмкін.
Ең қауіптісі – интернеттегі бір ғана әрекетті санаулы минут ішінде жүздеген адамның көруі.
Сондықтан «мектептен шықты – мәселе аяқталды» деген түсінік бүгінгі цифрлық қоғамға сәйкес келмейді.
Бала мектепте де, көшеде де, интернет кеңістігінде де қауіпсіз болуы керек.
Құрметті әріптестер!
Буллингпен күресудің ең тиімді жолы – оның салдарымен күресу емес, алдын алу.
Ол үшін ең алдымен мектепте сенім мәдениетін қалыптастыруымыз қажет.
Бала қиын жағдайға тап болғанда:
«Айтсам, мені түсіне ме?»
«Маған сенеді ме?»
«Мені кінәлап тастамай ма?»
«Ертең жағдайым одан сайын қиындап кетпей ме?»
деген сұрақтар мазаламауы тиіс.
Керісінше, ол: «Менің мектебімде мені тыңдайтын адам бар» деп сенуі керек.
Осы сенімді қалыптастыру – директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасарынан бастап сынып жетекшісіне, педагог-психологке, әлеуметтік педагогке, пән мұғаліміне және ата-анаға дейінгі ортақ міндет.
Екінші маңызды бағыт – балаларды буллингті ажырата білуге үйрету.
Кейде балалар «әзілдедік қой» деп өз әрекетінің басқа адамның жан дүниесіне қаншалықты ауыр әсер еткенін түсінбеуі мүмкін.
Біз балаға тек «буллинг жасауға болмайды» деумен шектелмеуіміз керек. Оған өзгенің сезімін түсінуді, сөздің салмағын сезінуді, ашуын мәдениетті түрде жеткізуді, келіспеушілікті күш қолданбай шешуді үйретуіміз қажет.
Яғни буллингтің алдын алу – ең алдымен эмпатия мен қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырудан басталады.
Үшінші бағыт – киберқауіпсіздық мәдениеті.
Қазіргі баланы интернеттен толық оқшаулау мүмкін де емес, қажет те емес. Өйткені цифрлық технология – оның білім алатын, қарым-қатынас жасайтын және болашақта еңбек ететін ортасының бір бөлігі.
Біздің міндетіміз – тыйым салу емес, дұрыс пайдалануды үйрету.
Оқушы жеке мәліметін кімге беруге болмайтынын, күмәнді сілтемелердің қауіптілігін, құпиясөзді қорғауды, әлеуметтік желідегі жазбаның цифрлық із болып қалатынын білуі тиіс.
Бүгін тіпті жасанды интеллект көмегімен жалған сурет, дауыс немесе бейнематериал жасау мүмкіндігі кеңейіп келеді. Сондықтан балаларға көрген әр ақпаратқа бірден сенбеуді, ақпараттың дереккөзін тексеруді, өзгенің бейнесін рұқсатсыз өңдеу мен таратудың адамға зиян келтіруі мүмкін екенін түсіндіру – заман талабы.
Цифрлық сауаттылық – енді тек технологияны қолдана білу емес, цифрлық кеңістікте адамгершілік пен жауапкершілікті сақтай білу.
Төртінші бағыт – куәгердің жауапкершілігін қалыптастыру.
Буллинг жағдайында екі ғана тарап болмайды. Қысым көрсетуші мен жәбірленушіден бөлек, оны көріп тұрған үшінші тарап – куәгерлер бар.
Кейде бір баланы келемеждегенде өзгелердің күлуі немесе үндемей қарап тұруы қысым көрсетушінің әрекетін күшейте түседі.
Сондықтан балаларға: «Біреудің қорланғанын көріп үнсіз қалу – мәселені тоқтатпайды» деген түсінікті жеткізуіміз қажет.
Әрине, баладан өзін қауіпке тігуді талап етпеу керек. Бірақ ол ересек адамға хабарлауды, жәбір көрген сыныптасын жалғыз қалдырмауды, қорлайтын жазбаны таратпауды, әлеуметтік желідегі зиянды контентке қосылмауды үйренуі тиіс.
Бесінші маңызды мәселе – ата-анамен серіктестік.
Баланың мінез-құлқындағы өзгерістер кейде бізге көп нәрсені аңғартады. Бұрын мектепке қуана келген баланың барғысы келмеуі, тұйықталуы, көңіл күйінің күрт өзгеруі, достарынан алыстауы немесе телефонына хабарлама келген сайын мазасыздануы – назар аударуды қажет ететін белгілер болуы мүмкін.
Мұндай жағдайда бірден қорытынды жасап, кінәлі іздеу дұрыс емес.
Мектеп пен ата-ана «Кім кінәлі?» деген сұрақтан бұрын «Балаға қалай көмектесеміз?» деген сұраққа жауап іздеуі керек.
Қадірлі ата-аналар!
Баланың қымбат телефоны болуы оның цифрлық ортада қауіпсіз екенін білдірмейді.
Балаңыздан кейде:
«Интернетте сені біреу ренжітіп жүрген жоқ па?»
«Сыныпта өзіңді қауіпсіз сезінесің бе?»
«Қиындық туындаса, кімге айтар едің?»
деп сұрап көріңіз.
Ең бастысы – сұрақ қою ғана емес, оның жауабын асықпай тыңдау.
Өйткені кейде балаға ұзақ ақылдан бұрын оны тыңдайтын бір адам қажет.
Мектептегі тәрбие жұмысы да тек құқық бұзушылық орын алғаннан кейін өткізілетін жиналыстармен шектелмеуі тиіс. Біз профилактикалық кездесулерді, психологиялық тренингтерді, пікірталастарды, сынып сағаттарын, анонимді сауалнамаларды, сенім тетіктерін және оқушылардың өзін-өзі басқару мүмкіндіктерін жүйелі қолдануымыз қажет.
Сонымен қатар әр мұғалім баланың сабақтағы бағасына ғана емес, көңіл күйіне де назар аударғаны маңызды.
Кейде «Бүгін көңіл күйің қалай?» деген бір ғана сұрақ үлкен мәселенің алдын алуы мүмкін.
Құрметті әріптестер!
Біз буллинг жасаған баланы да бірден қоғамнан бөліп қарамауымыз керек. Оның агрессиясының артында да шешілмеген мәселе, отбасылық қиындық, назарға деген қажеттілік немесе өзін дәлелдеудің қате тәсілі жатуы мүмкін.
Сондықтан біздің мақсатымыз – тек жазалау емес, мінез-құлықты түзету, жауапкершілікті сезіндіру және дұрыс әрекет етуге үйрету.
Ал жәбір көрген балаға «мән берме», «өзіңді қорға», «сен де жауап бер» деу жеткіліксіз. Ол ересектер тарапынан нақты қолдау мен қауіпсіздік шараларын сезінуі керек.
Біздің алдымызда үлкен жауапкершілік тұр.
Біз баланың білімін бағалаймыз. Бірақ оның жан дүниесін бағасыз қалдырмайық.
Біз сабаққа қатысуын қадағалаймыз. Бірақ оның мектепке қандай көңіл күймен келіп жүргенін де байқап жүрейік.
Біз интернеттің мүмкіндігін пайдалануды үйретеміз. Бірақ сол интернетте өзін және өзгені қорғауды да үйретейік.
Қауіпсіз мектеп – камерасы көп мектеп қана емес. Қауіпсіз мектеп – баласы қорықпай сөйлей алатын, мұғалімі тыңдай білетін, ата-анасы сенім білдіретін, ал ұжымы әр баланың тағдырына бейжай қарамайтын мектеп.
Қадірлі қауым!
Балалық шақ бір-ақ рет беріледі. Оның естелігінде қорқыныш емес – қуаныш, жалғыздық емес – достық, кемсіту емес – құрмет, үнсіздік емес – сенім қалуы керек.
Ендеше, «Қауіпсіз балалық шақ» ұғымын бір реттік іс-шара немесе ұран ретінде емес, мектебіміздің күнделікті мәдениетіне айналдырайық.
Әр бала мектеп есігін ашқанда:
«Бұл жерде мені құрметтейді.
Бұл жерде менің пікірімді тыңдайды.
Бұл жерде мен жалғыз емеспін.
Бұл жерде мен қауіпсізбін»
деп сезінетіндей орта қалыптастырайық.
Өйткені баланы қорғау – оның бүгінін сақтау ғана емес, оның ертеңіне деген сенімін қорғау.
Ал қауіпсіз, саналы, мейірімді ұрпақ – қауіпсіз және жарқын болашақтың ең берік кепілі.
Серикбаев Нурлан Дуйсенбаевич,
«Н.Төреқұлов атындағы №13 ЖББМ» КММ директордың тәрбие жұмысы жөніндегі орынбасары.
Асықата кенті, Жетісай ауданы.
