«Кітап – білім бұлағы» деген ұстаным бүгін де өз мәнін жоғалтқан жоқ. Алайда цифрлық дәуірде білім алушының сол бұлаққа апаратын жолы өзгеріп келеді. Бүгінгі оқушы ақпаратты іздеп қана қоймайды, оны саралайды, салыстырады, түрлендіреді. Осы үдерісте жасанды интеллектіні сауатты пайдалану – заман талабы.
Қазіргі білім беру кеңістігіне енген жасанды интеллект (ЖИ) мұғалімді алмастыратын құрал емес, керісінше, оның шығармашылық мүмкіндігін кеңейтетін көмекші ретінде қарастырылуы керек. Әсіресе қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында ЖИ-ді орынды қолдану оқушының тілдік дағдысын жетілдіруге, әдеби шығарманы терең түсінуге және өз ойын еркін жеткізуіне жаңа мүмкіндік береді.
Бір тақырып – бірнеше мүмкіндік
Қазақ тілі сабағында жасанды интеллектіні мәтінмен жұмыс барысында тиімді пайдалануға болады. Мысалы, оқушыларға белгілі бір мәтінді ұсынып, одан кейін ЖИ көмегімен негізгі ойды анықтау, тірек сөздерді табу, мәтіннің құрылымын талдау немесе бірнеше түрлі тақырып ұсыну тапсырмаларын ұйымдастыруға болады.
Мұндай жұмыс оқушыны дайын жауапты қабылдауға емес, «Неліктен?», «Қалай?», «Дәлелім қандай?» деген сұрақтарға жауап іздеуге жетелейді.
Мәселен, «Менің ауылым» тақырыбында шағын мәтін жазған оқушы оны ЖИ арқылы тексертіп, сөйлем құрылымы, сөз қолданысы мен стильдік ерекшеліктеріне назар аудара алады. Бірақ соңғы түзетуді оқушының өзі жасауы маңызды. Осы арқылы ЖИ – «дайын жауап беруші» емес, «мәтінді жетілдіруге бағыт беруші» құралға айналады.
Әдебиет сабағында жаңа көзқарас қалыптастыру
Әдеби шығарманы оқытуда жасанды интеллектінің мүмкіндігі бұдан да қызықты.
Мысалы, оқушыларға шығарма кейіпкеріне қатысты бірнеше сұрақ құрастыруды ұсынуға болады. Кейін ЖИ ұсынған жауаптарды оқушылар шығарма мәтінімен салыстырады. Қай тұсы дәлелді? Қай пікірі шығарма мазмұнына сәйкес келмейді? Автордың ұстанымы қалай көрінеді?
Осындай тапсырма оқушыны тек мәтінді түсінуге емес, мәтінмен пікірталас жасауға үйретеді.
Мәселен, Абай шығармаларын оқыту барысында оқушыларға:
- «Абайдың бүгінгі қоғамдағы ойлары қалай көрініс табады?»;
- «Өлеңдегі негізгі идеяны қазіргі өмірмен қалай байланыстырар едің?»;
- «Автордың көзқарасын қандай жолдар дәлелдейді?»
деген сұрақтар бойынша жұмыс жасатуға болады.
Бұл жерде ең маңыздысы – ЖИ берген ақпаратты дайын ақиқат ретінде қабылдамау. Оқушы әр пікірін көркем мәтіннен алынған дәлелмен негіздеуі тиіс.
Шығармашылыққа жол ашатын құрал
Жасанды интеллектінің тағы бір тиімді тұсы – шығармашылық тапсырмаларды түрлендіру.
Бір ғана әдеби шығарма негізінде оқушыларға бірнеше бағыт ұсынуға болады:
- кейіпкер атынан күнделік жазу;
- шығармаға заманауи аннотация құрастыру;
- кейіпкерлер арасында сұхбат ұйымдастыру;
- шығармаға жаңа тақырып ұсыну;
- оқиға желісін қазіргі заманға бейімдеу;
- белгілі бір кейіпкерге әлеуметтік желідегі жазба стилінде сипаттама жасау;
- шығарма бойынша пікірталас сұрақтарын әзірлеу.
Мысалы, оқушы «Қазіргі Құнанбай қандай болар еді?» деген шығармашылық сұраққа жауап іздей отырып, тарихи кейіпкерді бүгінгі уақытпен салыстырады. Бұл тапсырмада технология ғана емес, оқушының ойлау қабілеті мен өзіндік көзқарасы басты орынға шығады.
Мұғалімнің рөлі өзгермейді, міндеті жаңарады
Жасанды интеллект қанша дамығанымен, қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімінің орнын алмастыра алмайды. Себебі мұғалім – тек білім беруші емес, оқушының ойлауына бағыт беретін тұлға.
ЖИ мәтін құрастыра алады, сұрақ ұсына алады, идея бере алады. Бірақ оқушының жүрегіне әдебиеттің көркемдігін жеткізу, ана тілінің қадірін сезіндіру, сөздің салмағын ұғындыру – ұстаздың кәсіби шеберлігіне байланысты.
Сондықтан сабақта ЖИ қолданудың негізгі қағидасы қарапайым:
«ЖИ оқушының орнына ойламауы керек, оқушыны ойландыруы керек».
Бұл – технологияны тиімді пайдаланудың ең маңызды шарты.
ЖИ қолданудағы жауапкершілік
Жасанды интеллектімен жұмыс барысында ақпараттың дұрыстығын тексеру де ерекше маңызды. Әдеби шығармаларға қатысты қате мәлімет, авторға тиесілі емес цитата немесе тарихи дерек кездесуі мүмкін. Сондықтан оқушы ЖИ ұсынған ақпаратты оқулықпен, шығарма мәтінімен және сенімді дереккөздермен салыстырып үйренуі қажет.
Осылайша қазақ тілі мен әдебиеті сабағы біртіндеп «ақпаратты жаттау» кеңістігінен «ақпаратты талдау» кеңістігіне айналады.
Технология емес, оны қолдану мәдениеті маңызды
Жасанды интеллект – мақсат емес, құрал. Оның тиімділігі мұғалімнің оны сабақ мақсатына қаншалықты дұрыс кіріктіре алғанына байланысты.
Егер ЖИ оқушының орнына шығарма жазып берсе, білім алу үдерісі әлсірейді. Ал егер ол оқушыға идея ұсынып, сұрақ қойып, қателерін байқауға және өз мәтінін жетілдіруге көмектессе, онда технология білім сапасын арттыруға ықпал етеді.
Қазақ тілі мен әдебиеті – тек пән емес, ұлттық ойлау мен рухани құндылықтарды қалыптастыратын маңызды кеңістік. Сондықтан жаңа технологияны ұлттық мазмұнмен ұштастыра пайдалану – бүгінгі ұстаздың алдында тұрған өзекті міндеттердің бірі.
Жасанды интеллект – ұстазға бәсекелес емес. Ол – дұрыс қолданылған жағдайда ұстаздың қолындағы жаңа мүмкіндік. Ал сол мүмкіндікті білімге, шығармашылыққа және ұлттық құндылыққа айналдыру – мұғалімнің шеберлігіне байланысты.
Камбарова Айнұр Файзуллаевна,
№10 «Қайнар» мектеп-гинмазия» коммуналдық мемлекеттік мекемесінің қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі.
Жетісай ауданы.
