Мақалада жасанды интеллект қарқынды дамып отырған цифрлық дәуірдегі қазақ тілін оқытудың жаңа бағыттары қарастырылады. Жасанды интеллектіні білім беру үдерісіне енгізудің мүмкіндіктері мен ықтимал тәуекелдері сараланып, оқушының тілдік тұлғасын, сыни ойлауын, шығармашылық қабілетін және ұлттық дүниетанымын қалыптастырудағы мұғалімнің рөлі талданады. Қазақ тілін технологияның көмегімен ғана меңгертілетін пән емес, ұлттың рухани коды мен мәдени жадын жеткізетін құндылық ретінде оқытудың маңыздылығы айқындалады.
Түйін сөздер: қазақ тілі, жасанды интеллект, тілдік тұлға, цифрлық сауаттылық, ұлттық құндылық, білім беру, сыни ойлау, академиялық адалдық.
Бүгінгі бала қолына қалам ұстамай тұрып смартфонның экранын басқаруды үйренетін қоғамда өсіп келеді. Кеше ақпаратты кітаптан іздесек, бүгін санаулы секунд ішінде жасанды интеллект жүйесінен сұраймыз. Мәтін жазу, аудару, ақпаратты сұрыптау, сурет пен бейнематериал жасау сияқты бір кездері адамның ұзақ уақытын алатын әрекеттердің көпшілігін технология бірнеше минутта орындай алады.
Бұл өзгеріс білім саласына да үлкен міндет жүктеп отыр. Әсіресе қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімінің алдында маңызды сұрақ тұр: жасанды интеллект оқушының орнына мәтін жазып, сұраққа жауап беріп, шығармаға талдау жасап бере алатын кезеңде біз баланы неге және қалай үйретуіміз керек?
Меніңше, ендігі мақсат – оқушыға дайын ақпаратты меңгертумен шектелу емес. Біз ақпаратты түсінетін, талдайтын, күмән келтіре алатын, салыстыратын, өз ойын дәлелдейтін және ең бастысы, қазақ тілінде еркін ойлайтын тілдік тұлға қалыптастыруымыз қажет.
Осы тұста қазақ тілі мұғалімінің міндеті бұрынғыдан да күрделене түседі.
Жасанды интеллект – бәсекелес емес, жаңа мүмкіндік
Жасанды интеллектіні білім беру жүйесінен шеттету мүмкін емес. Оқушылар оны қазірдің өзінде түрлі мақсатта қолданып жүр. Сондықтан «қолдануға болмайды» деген тыйымнан гөрі, «қалай дұрыс қолданамыз?» деген сұрақ әлдеқайда маңызды.
Қазақ тілі сабағында жасанды интеллект оқушының сөздік қорын дамытуға, мәтінді түрлі стильде қайта құруға, грамматикалық тапсырмалар дайындауға, пікірталас сұрақтарын ұсынуға, мәтіндерді салыстыруға және шығармашылық идеялар іздеуге көмектесе алады.
Мәселен, оқушыға «Табиғатты қорғау» тақырыбында дайын эссе жаздырып алудың орнына жасанды интеллект ұсынған мәтінді талдатуға болады.
«Осы мәтіндегі әлсіз үш дәлелді анықта. Автордың пікірімен келіспейтін тұсыңды дәлелде. Мәтінді қазақы дүниетаным тұрғысынан толықтыр. Жасанды интеллект қолданған сәтсіз сөз тіркестерін тап» деген тапсырмалар оқушыны дайын жауапты көшіруден ойлануға жетелейді.
Міне, технологияны пайдаланудың айырмашылығы осында.
Жасанды интеллект жауап бергенімен, сол жауаптың ақиқаттығын бағалайтын адамдық сана қажет.
Тілдік тұлға дегеніміз кім?
Қазақ тілін білу тек грамматикалық ережені жаттап, сөздерді қатесіз жазумен өлшенбеуі керек.
Тілдік тұлға – өз ойын ана тілінде анық жеткізе алатын, сөздің астарын түсінетін, тыңдай білетін, дәлел келтіретін, тілдік жағдаятқа сәйкес сөз таңдайтын және ұлттық мәдениетті тіл арқылы танып-білетін адам.
Жасанды интеллект дәуірінде осы ұғымның аясы кеңейіп келеді. Қазіргі оқушы ақпаратты тұтынушы ғана емес, цифрлық кеңістікте мәтін жасаушы тұлғаға айналды. Ол әлеуметтік желіде пікір жазады, видеоға мәтін дайындайды, түрлі платформаларда сөйлеседі.
Сондықтан мектеп баланы тек диктант пен ережеге емес, цифрлық кеңістіктегі сауатты қазақ тіліне де үйретуі керек.
«Пікіріңді қалай мәдениетті жеткізесің?», «Ақпараттың рас-өтірігін қалай ажыратасың?», «Жасанды интеллект ұсынған мәліметке неге бірден сенуге болмайды?», «Қазақ тіліндегі сапалы контентті қалай жасайсың?» деген мәселелер бүгінгі тіл сабағының мазмұнына енуі тиіс.
«AI айтты» – дәлел емес
Жаңа технологиямен бірге жаңа қауіп те пайда болды. Соның бірі – оқушының дайын жауапқа тәуелді болуы.
Бұрын оқушы интернеттен дайын реферат көшірсе, бүгін бірнеше секундта бірегей мәтін жасата алады. Сырттай қарағанда сауатты жазылғанымен, онда оқушының жеке ойы болмауы мүмкін.
Бұл жерде мұғалім тапсырманың өзін өзгертуі қажет.
«Абай туралы эссе жаз» деген дәстүрлі тапсырманың орнына:
«Абайдың бір ойын қазіргі жасөспірімнің өмірімен байланыстырып, өз тәжірибеңнен мысал келтір»;
«Жасанды интеллект Абайдың қара сөзін осылай түсіндірді. Оның пікірінен қандай кемшілік байқадың?»;
«AI жасаған талдау мен өз талдауыңды салыстыр. Қай тұста көзқарастарың сәйкес келмейді? Неліктен?»
деген тапсырмалар ұсынуға болады.
Мұндай жағдайда технология оқушының орнына ойламайды, керісінше оның ойын қозғайтын құралға айналады.
Қазақ тілінің цифрлық кеңістіктегі болашағы
Жасанды интеллект дәуірі қазақ тіліне тек қауіп емес, тарихи мүмкіндік те береді.
Қазақ тіліндегі сапалы мәтіндер, ғылыми еңбектер, көркем әдебиет, терминологиялық қор және білім беру контенті цифрлық кеңістікте неғұрлым мол болса, технологиялардың қазақ тілінде сапалы жұмыс істеу мүмкіндігі де соғұрлым арта түседі.
Сондықтан қазақ тілінің болашағы тек тіл мамандарының мәселесі емес. Қазақша сауатты жазатын әр мұғалім, әр оқушы, әр журналист пен әрбір контент жасаушы цифрлық кеңістіктегі тіліміздің қорын толықтырады.
Біз оқушыларға: «Қазақ тілін сақта» деп қана айтпауымыз керек.
Оларға:
«Қазақ тілінде сапалы контент жаса!»
«Қазақ тілінде ғылым туралы жаз!»
«Қазақша технология тілін қалыптастыруға үлес қос!»
«Өз тіліңді цифрлық әлемде қолдан!»
деп бағыт бергеніміз жөн.
Өйткені тіл қолданылған жерде ғана өмір сүреді.
Жасанды интеллект мұғалімді алмастыра ма деген сауал жиі қойылады. Бірақ мәселені басқаша қойған дұрыс: жасанды интеллект бар қоғамда мұғалім қандай болуы керек?
Ендігі мұғалім ақпаратты жалғыз жеткізуші емес. Ол – бағыттаушы, зерттеуге жетелеуші, пікірталас ұйымдастырушы, ақпаратты тексеруге үйретуші және баланың тұлғалық дамуына ықпал етуші маман.
Компьютер баланың жазған сөйлеміндегі қатені табуы мүмкін. Бірақ сол баланың сөзіндегі қуанышты немесе күмәнді сезіну, үнсіз отырған оқушыны сөйлету, әдеби шығарма арқылы адамгершілік туралы ойландыру – ұстазға тән құндылық.
Сондықтан технология дамыған сайын адамдық қарым-қатынастың құны төмендемейді, керісінше артады.
Ұлттық дүниетаным және жасанды интеллект
Қазақ тілін оқытуда ескеретін тағы бір маңызды мәселе – ұлттық дүниетаным.
Тіл – жай ғана коммуникация құралы емес. Оның бойында халықтың тарихы, салт-дәстүрі, дүниені қабылдау ерекшелігі сақталған. «Қара шаңырақ», «обал», «сауап», «аманат», «жеті ата», «құт», «кие» секілді ұғымдардың мағынасын сөзбе-сөз аудармамен толық жеткізу қиын.
Жасанды интеллект ақпарат ұсынуы мүмкін, ал сол ұғымдардың рухани салмағын балаға сезіндіруде көркем әдебиет пен ұстаздың орны ерекше.
Демек, болашақтағы қазақ тілі сабағы технология мен ұлттық тәрбиені бір-біріне қарсы қоймай, екеуін үйлестіретін білім кеңістігіне айналуы қажет.
Қорытынды
Жасанды интеллект – адамзат дамуының жаңа кезеңі. Одан қорқу да, оны шексіз дәріптеу де дұрыс бағыт емес. Ең маңыздысы – технологияны адамның ойлау қабілетін алмастыратын құрал емес, оны дамытуға көмектесетін мүмкіндік ретінде пайдалану.
Қазақ тілі мұғалімдерінің алдында енді үлкен міндет тұр. Біз оқушыға тек дұрыс сөйлем құратуды емес, дұрыс ойлауды; дайын жауапты қабылдауды емес, сұрақ қоюды; ақпаратты көшіріп алуды емес, оны саралауды; технологияны тұтынуды ғана емес, оны саналы пайдалануды үйретуіміз керек.
Ең бастысы, жас ұрпақ әлемнің ең озық технологияларын меңгере отырып, ана тілінде ойлаудан алыстамауы тиіс.
Жасанды интеллект қанша дамыса да, ол баланың орнына туған тілін сүйе алмайды. Технология мәтін құрастыра алады, бірақ сол мәтінге ұлттық рух пен адамдық мағына беретін – адам.
Сондықтан жасанды интеллект дәуіріндегі қазақ тілі мұғалімінің басты миссиясы – технологиядан қашатын ұрпақ емес, оны меңгерген, бірақ өз ойын оған тапсырмаған; әлемге ашық, бірақ ұлттық тамырынан ажырамаған; қазақ тілінде еркін сөйлейтін ғана емес, қазақ тілінде терең ойлайтын тұлға тәрбиелеу.
Тілдің болашағын технология шешпейді. Тілдің болашағын сол технологияны қай тілде сөйлететін ұрпақ шешеді.
Ерназарова Рыскул Анасратдиновна,
«Н.Төреқұлов атындағы №13 жалпы білім беретін мектеп» КММ қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі, магистр.
Жетісай ауданы.
