Мақалада цифрлық дәуір жағдайында қазақ әдебиетін оқытудың жаңа мүмкіндіктері қарастырылады. Ұлттық құндылықтарды заманауи білім беру технологияларымен сабақтастыру, жасанды интеллект құралдарын тиімді пайдалану, оқушының оқу сауаттылығын, сыни ойлауын, шығармашылық және зерттеушілік қабілетін дамыту мәселелері талданады. Сонымен қатар әдеби шығарманы тек мазмұндық тұрғыдан меңгертуден оқушының ұлттық дүниетанымын қалыптастыратын, оны ізденуге, салыстыруға, талдауға және өзіндік пікір білдіруге жетелейтін оқыту моделіне көшу қажеттілігі айқындалады.
Түйін сөздер: ұлттық құндылық, қазақ әдебиеті, цифрлық білім, жасанды интеллект, әдеби мәтін, цифрлық сауаттылық, оқу сауаттылығы, шығармашылық, ұлттық тәрбие.
Кіріспе
Қазіргі білім кеңістігі бұрын-соңды болмаған жылдамдықпен өзгеруде. Жасанды интеллект, цифрлық платформалар, виртуалды орта, мультимедиалық контент пен мобильді технологиялар оқушының ақпаратты қабылдау ерекшелігіне тікелей әсер етті. Бүгінгі оқушы қажетті мәліметті бірнеше секундта таба алады. Алайда ақпараттың қолжетімді болуы оның терең білімге айналғанын білдірмейді. Сондықтан қазіргі мұғалімнің міндеті – дайын ақпаратты жеткізу ғана емес, оқушыны ақпаратты саралауға, мағынасын түсінуге, дәлелді пікір айтуға және алған білімін өмірмен байланыстыруға үйрету.
Бұл өзгеріс қазақ әдебиетін оқытуға да жаңа көзқарасты талап етеді. Өйткені әдебиет – жай ғана оқу пәні емес. Ол – халықтың тарихи жады, дүниетанымы, тілі мен рухани тәжірибесін ұрпақтан ұрпаққа жеткізетін мәдени кеңістік.
Абайдың адамгершілік туралы ойлары, Шәкәрімнің ар ілімі, Мағжанның елдік рухы, Мұхтар Әуезов шығармаларындағы ұлттық болмыс немесе жыраулар поэзиясындағы ерлік пен елдік идеясы бүгінгі ұрпақ үшін де маңызын жоғалтқан жоқ. Мәселе – сол рухани мұраны қазіргі оқушыға қандай тәсілмен ұсынуда.
Ұлттық құндылық – әдеби білімнің өзегі
Қазақ әдебиетін оқытудағы басты мақсаттардың бірі – көркем мәтін арқылы оқушының рухани дүниесін байыту. Әдеби шығармадағы кейіпкер әрекетін талдау, авторлық идеяны анықтау, тарихи кезең мен бүгінгі өмірді салыстыру барысында бала өз құндылықтары туралы да ойлана бастайды.
Мысалы, батырлар жырын өткен кезде шығарманы тек композициялық құрылымына талдатумен шектелмей, «Бүгінгі қоғамдағы ерлік дегеніміз не?», «Қазіргі заманда елге қызмет ету қандай әрекеттерден көрінеді?» деген проблемалық сұрақтарды ұсынуға болады.
Абай шығармаларын оқытуда да өлеңді жаттатудан бұрын оның идеясын қазіргі өмірмен байланыстыру маңызды. «Ғылым таппай мақтанба» өлеңіндегі талап, еңбек, терең ой, қанағат, рақым ұғымдарын бүгінгі жасөспірімнің өмірлік мақсаты, білім алуы және цифрлық ортадағы мінез-құлқымен салыстыру оқушыны терең ойлауға жетелейді.
Демек, ұлттық құндылық оқушыға дайын ұран түрінде ұсынылмауы керек. Ол көркем мәтінді зерттеу, кейіпкер таңдауын бағамдау және өмірлік жағдаяттармен салыстыру арқылы оқушының өзіндік қорытындысына айналғанда ғана тәрбиелік мәні күшейеді.
Цифрлық технология – мақсат емес, мүмкіндік
Қазақ әдебиетін цифрландыру дегеніміз шығарманы электронды форматқа көшіріп, экраннан оқыту ғана емес. Цифрлық технология сабақтың мазмұнын тереңдететін құрал болған жағдайда ғана тиімді.
Мәселен, оқушы белгілі бір шығарма бойынша интерактивті уақыт желісін жасап, оқиғалардың ретін визуалды түрде көрсете алады. Кейіпкерлер арасындағы байланысты цифрлық интеллект-карта арқылы жүйелеуге, шығармадағы жер-су атауларын картаға түсіруге, әдеби кейіпкерге арналған бейнеүндеу немесе буктрейлер дайындауға болады.
Осы арқылы бұрын мұғалім түсіндіріп беретін ақпараттың бір бөлігін оқушы өзі зерттеп, өзі құрастырады.
Мұндай сабақта мұғалімнің қызметі де өзгереді. Ол ақпараттың жалғыз көзі болудан қалып, оқушының ізденісін ұйымдастыратын, бағыт беретін және ойлауына түрткі болатын тәлімгерге айналады.
Жасанды интеллект және әдебиет сабағы
Қазіргі білім беру үдерісіндегі маңызды өзгерістердің бірі – жасанды интеллект құралдарының кең таралуы. Оны қазақ әдебиеті сабағынан толықтай шеттету мәселені шешпейді. Керісінше, оқушыға жасанды интеллектіні сауатты әрі жауапкершілікпен пайдалануды үйрету қажет.
Мысалы, оқушы жасанды интеллектіден белгілі бір әдеби кейіпкерге мінездеме жасатуы мүмкін. Бірақ тапсырма осы жерден аяқталмауы тиіс. Оқушы алынған жауапты түпнұсқа мәтінмен салыстырып:
- жасанды интеллект қандай тұжырымды дұрыс берді;
- қандай маңызды детальды ескермеді;
- пікірін дәлелдеу үшін шығармадан қандай үзінді қажет;
- алгоритм ұсынған қорытындымен келісуге бола ма?
деген сұрақтарға жауап бергені дұрыс.
Осы тәсіл жасанды интеллектіні «дайын жауап берушіге» емес, талдау нысанына айналдырады.
Әдебиет сабағындағы ең маңызды талаптардың бірі – мәтінге қайта оралу. Қандай технология қолданылса да, оқушының пікірі көркем шығармадағы нақты дерек пен автор сөзіне сүйенуі керек. Сонда ғана цифрлық құрал оқушының ойлауын алмастырмай, керісінше, оны тереңдетуге қызмет етеді.
Қазақ әдебиетін оқытудың жаңа моделі
Өз тәжірибемде қазіргі әдебиет сабағын шартты түрде «Мәтін – Құндылық – Зерттеу – Цифрлық өнім – Рефлексия» қағидатына негіздеуге болады деп есептеймін.
Бірінші кезең – Мәтін. Оқушы шығарманы оқиды, негізгі оқиғаларды анықтайды, тілдік және көркемдік ерекшеліктеріне назар аударады.
Екінші кезең – Құндылық. Шығармадағы адамгершілік, елдік, бірлік, адалдық, еңбек, білім, ар-намыс секілді ұғымдар талқыланады.
Үшінші кезең – Зерттеу. Оқушы проблемалық сұраққа жауап іздейді, қосымша ақпаратпен жұмыс істейді, тарихи және қазіргі контексті салыстырады.
Төртінші кезең – Цифрлық өнім. Білім алушы подкаст, бейнеролик, цифрлық постер, интерактивті карта, буктрейлер, инфографика немесе шағын цифрлық жоба әзірлейді.
Бесінші кезең – Рефлексия. «Бұл шығарма маған не айтты?», «Менің көзқарасым қалай өзгерді?», «Шығармадағы идея бүгінгі қоғам үшін қаншалықты маңызды?» деген сұрақтар арқылы оқушы өзінің танымдық және тұлғалық қорытындысын жасайды.
Осындай сабақта технология мен ұлттық тәрбие бір-біріне қарсы қойылмайды. Керісінше, цифрлық құрал ұлттық мұраны жаңа формада танытуға мүмкіндік береді.
Мұғалімнің жаңа рөлі
Цифрлық дәуірде әдебиет мұғалімінің жауапкершілігі бұрынғыдан да арта түседі. Себебі оқушының алдында ақпарат өте көп, ал сол ақпараттың ішінен құндысын таңдау, жалған және сенімді мәліметті ажырату, авторлық құқық пен академиялық адалдықты сақтау сияқты жаңа мәселелер пайда болды.
Сондықтан бүгінгі қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі көркем сөздің табиғатын терең білумен қатар, цифрлық педагогика мүмкіндіктерін де меңгеруі қажет.
Бірақ қандай технология келсе де, әдебиет сабағының жүрегі өзгермейді. Оның жүрегі – көркем мәтін.
Экран кітапты алмастырмауы керек. Жасанды интеллект оқушының орнына ойламауы керек. Цифрлық платформа мұғалім мен шәкірт арасындағы рухани байланысты әлсіретпеуі керек.
Керісінше, технология оқушыны кітапқа жақындататын көпірге айналуы тиіс.
Қорытынды
Ұлттық құндылық пен цифрлық білімді сабақтастыру – бүгінгі қазақ әдебиетін оқытудың перспективалы бағыттарының бірі. Өйткені қазіргі оқушы – цифрлық әлемнің өкілі, бірақ сол баланың ұлттық болмысы мен рухани негізін қалыптастыруда әдебиеттің орны ерекше.
Біздің міндетіміз – баланы технологиядан алыстату емес, технология арқылы әдебиетке жақындату.
Егер оқушы Абайды тек жаттап қоймай, оның ойын бүгінгі өмірімен байланыстыра алса; жыраулар мұрасынан елдік сананың мәнін түсінсе; көркем шығарманы цифрлық өнімге айналдыра отырып, түпкі идеясына терең бойласа – бұл әдеби білімнің өміршеңдігін көрсетеді.
Ұлттық әдебиет – өткеннің ғана мұрасы емес, болашақтың да рухани капиталы.
Сондықтан жаңа дәуірдегі қазақ әдебиеті сабағының формуласы «ұлттық мазмұн + заманауи педагогика + цифрлық мүмкіндік + оқушының дербес ойы» болуы тиіс.
Технология қанша дамыса да, баланың жүрегіне ұлттық рухты, көркем сөздің қадірін және ана тілінің құдіретін сіңіретін негізгі тұлға – ұстаз.
Ал жаңашыл ұстаздың басты шеберлігі – дәстүрді сақтай отырып, білімді жаңа дәуірдің тілімен ұсына білу.
Турмаханбетова Калия Калдыбаевна,
«Н.Төреқұлов атындағы №13 жалпы білім беретін мектеп» КММ қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі, магистр.
Жетісай ауданы.
