Білім беру саласы әр кезеңде қоғамдағы өзгерістермен бірге жаңарып, жаңа талаптарға бейімделіп келеді. Отыз бес жылдық ұстаздық тәжірибемде бастауыш мектептің де талай өзгерісін көрдім. Кезінде сабақтың негізгі құралдары оқулық, тақта мен бор болса, бүгінгі сыныпта интерактивті тақта, цифрлық платформа, электронды ресурс, мультимедиалық материалдар күнделікті қолданысқа енді. Ал қазір білім кеңістігіне жасанды интеллект технологиялары келіп, мұғалімнің кәсіби қызметіне жаңа мүмкіндік ұсынып отыр.
Жасанды интеллект – уақытша қызығушылық тудырған технология ғана емес, ақпаратпен жұмыс істеудің жаңа мәдениетін қалыптастырып жатқан құрал. Сондықтан «Жасанды интеллект мұғалімді алмастыра ма?» деген сұрақтан гөрі «Мұғалім оны баланың дамуына қалай тиімді пайдалана алады?» деген мәселе маңыздырақ деп ойлаймын.
Бастауыш сынып – баланың білімге көзқарасы, оқу дағдысы, ойлау жүйесі мен тұлғалық қасиеттері қалыптасатын ерекше кезең. Бұл жаста технологияны шектен тыс қолдану да, одан мүлде бас тарту да дұрыс шешім бола бермейді. Негізгі міндет – цифрлық мүмкіндіктер мен мұғалімнің кәсіби шеберлігі арасында тепе-теңдік орнату.
Жасанды интеллект – мұғалімнің көмекшісі
Мұғалім жұмысының едәуір бөлігі сабаққа дайындалуға жұмсалады. Оқу мақсатына сәйкес тапсырма құрастыру, мәтіндерді оқушы деңгейіне бейімдеу, қосымша жаттығулар әзірлеу, бағалау тапсырмаларын дайындау – үлкен ізденісті талап ететін жұмыс.
Жасанды интеллект осы үдерістің кейбір бөлігін жеңілдете алады. Мысалы, мұғалім белгілі бір тақырып бойынша бірнеше деңгейдегі тапсырма үлгілерін әзірлетіп, кейін оларды сыныптың ерекшелігіне қарай өзі іріктеп, өзгерте алады. Оқу сауаттылығын дамытуға арналған мәтіндер, логикалық сұрақтар, сөздік тапсырмалар, шығармашылық жаттығулар мен жағдаяттық тапсырмалардың бастапқы нұсқасын жасауға да мүмкіндік бар.
Бірақ мұнда маңызды қағида сақталуы тиіс: жасанды интеллект ұсынған материал дайын педагогикалық шешім емес. Оның мазмұнын тексеретін, оқу мақсатына сәйкестендіретін, баланың жас ерекшелігін ескеретін – мұғалім.
Ұзақ жылдар бойы жинаған тәжірибем маған бір нәрсені анық үйретті: бір сыныпта отырған балалардың өзі бірдей емес. Бір оқушы тапсырманы бірден түсінсе, екіншісіне қосымша түсіндіру қажет. Бір бала мәтінді жақсы қабылдаса, енді бірі сурет, сызба немесе тәжірибе арқылы тез ұғынады. Жасанды интеллект осы айырмашылықтарды ескеретін тапсырмаларды әзірлеуде мұғалімге қосымша мүмкіндік бере алады.
Даралап оқытуға жол ашатын мүмкіндік
Қазіргі білім берудегі маңызды бағыттардың бірі – әр баланың жеке білім алу қажеттілігін ескеру. Бастауыш сыныпта бұл өте маңызды. Себебі алғашқы жылдардағы түсінбеушілік пен сәтсіздік баланың кейінгі оқу мотивациясына әсер етуі мүмкін.
Мәселен, бір тақырыпты жақсы меңгерген балаға күрделірек логикалық тапсырма, ал қиналып жүрген оқушыға қарапайым тілмен берілген қосымша жаттығу қажет болуы ықтимал. Мұғалім жасанды интеллект көмегімен бір оқу мақсатына негізделген бірнеше деңгейдегі тапсырма әзірлеп, оны өз тәжірибесімен толықтыра алады.
Дегенмен даралау дегеніміз баланы үнемі құрылғы алдына отырғызу емес. Технология тапсырманы бейімдеуге көмектескенімен, баланың неліктен қиналып отырғанын мұғалімнің байқауы, жылы сөзі, дер кезінде берген қолдауы анықтайды.
Дайын жауап емес, ойлауға жетелейтін құрал
Жасанды интеллектіні білімде қолданудың күрделі тұстарының бірі – оқушының дайын жауапқа үйреніп қалу қаупі. Егер бала әр сұрағына дайын жауап алатын болса, іздену, салыстыру, дәлелдеу, қателесу арқылы үйрену үдерісі әлсіреуі мүмкін.
Сондықтан бастауыштан бастап балаға жасанды интеллектіні «жауап беретін машина» ретінде емес, ойлануға көмектесетін құрал ретінде таныстырған жөн.
Мысалы, «Маған осы есептің жауабын шығар» деудің орнына «Есепті шешудің жолын түсінуге көмектес» деген сұранысқа дағдыландыру маңызды. Мәтін жаздырудың орнына тақырып бойынша идеялар жинақтап, кейін оқушының сол идеялар негізінде өз ойын жазуына жағдай жасауға болады.
Бұл жерде мұғалім оқушыға ақпаратты тек қабылдауды емес, оған күмәнмен қарап, тексеруді де үйретуі керек. Жасанды интеллект қате немесе дәл емес ақпарат беруі мүмкін. Демек, цифрлық сауаттылықтың жаңа қыры – алынған жауаптың дұрыстығын тексеру, бірнеше дереккөзді салыстыру және ақпаратқа жауапкершілікпен қарау.
Баланың шығармашылығы бірінші орында қалуы тиіс
Бастауыш мектепте баланың өз қолымен жазуы, сурет салуы, кітап оқуы, әңгімелеуі, сұрақ қоюы, қателесуі мен қайта орындауы – дамудың маңызды бөлігі. Мұның барлығын технологияға тапсырып қоюға болмайды.
Бала шығарма жазғанда оның сөйлемі мінсіз болмауы мүмкін. Бірақ сол қарапайым сөйлемнің ішінде баланың өз ойы бар. Мұғалім үшін сол ой әлдеқайда құнды. Егер жасанды интеллект баланың орнына мәтін жазып берсе, біз әдемі мәтін алғанымызбен, оқушының ойлау және жазу дағдысын дамыту мүмкіндігін жоғалтамыз.
Сондықтан технология баланың шығармашылығын алмастырмай, оны оятуға қызмет етуі қажет. Жасанды интеллект ертегінің бастапқы жағдаятын ұсынуы мүмкін, ал оның жалғасын бала өзі құрастырсын. Бір мәселе бойынша бірнеше идея берсін, бірақ қорытындыны оқушы өзі жасасын. Осындай тәсіл технология мен табиғи ойлаудың үйлесімін қалыптастырады.
Ұстаздың орны неге өзгермейді?
Қанша технология дамыса да, бастауыш сынып мұғалімінің орнын толық алмастыра алмайтын құндылықтар бар. Бала мектепке тек білім алу үшін келмейді. Ол қарым-қатынас жасауды, жауапкершілікті, сыйластықты, мейірімділікті, еңбекқорлықты үйренеді.
Баланың көңіл күйін оның көзқарасынан аңғару, сенімсіз отырған оқушыны жігерлендіру, кішкентай жетістігін байқап, қанаттандыру – алгоритммен ғана орындалатын жұмыс емес. Мұнда мұғалімнің өмірлік тәжірибесі, педагогикалық түйсігі мен адамгершілік қарым-қатынасы шешуші рөл атқарады.
Шәкірт тәрбиелеу барысында мен білім беру құралдарының өзгергенін көрдім. Бірақ баланың ұстаздан күтетін ең басты нәрселері өзгерген жоқ. Ол – түсіністік, сенім, әділдік, қолдау және жүрек жылуы.
Тәжірибе мен технологияның сабақтастығы
Кейде цифрлық технологиялар жас мұғалімдерге ғана арналғандай қабылданады. Меніңше, бұл – қате түсінік. Керісінше, тәжірибелі педагогтің қолындағы жаңа технология анағұрлым мағыналы құралға айнала алады. Өйткені көпжылдық тәжірибе мұғалімге қандай тапсырманың нәтижелі, қандай әдістің балаға сәйкес келетінін ажыратуға мүмкіндік береді.
Жасанды интеллектіні игеру – бұрынғы педагогикалық тәжірибеден бас тарту емес. Бұл – жинақталған тәжірибені жаңа құралдармен толықтыру. Дәстүрлі әдістің құндылығын сақтай отырып, цифрлық мүмкіндіктерді орынды пайдалану – бүгінгі ұстаздың кәсіби икемділігінің белгісі.
Алдағы уақытта жасанды интеллект білім беру саласына бұдан да терең енетіні анық. Сондықтан одан қорқудан немесе оған шектен тыс сенуден гөрі, оны сауатты пайдаланудың мәдениетін қалыптастыру маңызды.
Бастауыш мектепте технологияның мақсаты – баланың орнына ойлау емес, оның ойлауына мүмкіндік жасау; мұғалімнің орнын басу емес, оның кәсіби мүмкіндігін кеңейту.
Ұстаздың қолында технология бар. Бірақ технологияның қай бағытта қызмет ететінін анықтайтын – ұстаздың білімі, тәжірибесі мен педагогикалық ұстанымы. Заман өзгерген сайын білім беру құралдары да жаңара береді. Ал балаға бағыт көрсетіп, оның бойындағы қабілетті байқап, адамдық құндылықтарды қалыптастыратын ұстаздың миссиясы өз маңызын ешқашан жоғалтпайды.
Копесбаева Сауле Тагановна,
«Н.Төреқұлов атындағы №13 ЖББМ» КММ бастауыш сынып мұғалімі, магистр.
Жетісай ауданы.
