Эмбрионалдық даму – ұрықтанудан кейін жаңа организмнің қалыптасуы мен дамуын қамтамасыз ететін күрделі биологиялық үдеріс. Бұл кезеңде бір жасушадан басталған тіршілік иесінің жасушалары көбейіп қана қоймай, белгілі бір қызмет атқаратын ұлпалар мен мүшелерге айналады.
Эмбриондық даму барысында жасушалардың бөлінуі, орын ауыстыруы, жіктелуі және өзара әрекеттесуі нәтижесінде болашақ организмнің негізгі құрылымы қалыптасады. Оның маңызды кезеңдеріне бластула, гаструла және нейрула сатылары жатады. Кейін ұлпалар мен мүшелердің қалыптасуы – органогенез кезеңі жүреді.
Бластула – алғашқы маңызды кезең
Ұрықтану нәтижесінде пайда болған зигота бірнеше рет бөлініп, жасушалар саны біртіндеп көбейеді. Бұл үдеріс бөлшектену деп аталады.
Бөлшектену нәтижесінде жасушалардан тұратын шар тәрізді құрылым – бластула түзіледі. Оның ішінде сұйықтыққа толы қуыс – бластоцель болады.
Бластула кезеңінде жасушалар әлі толық маманданбағанымен, келесі даму сатыларына қажетті құрылымдық негіз қалыптасады. Сондықтан бұл кезеңді эмбрионның одан әрі күрделене түсуіне дайындық кезеңі деп қарастыруға болады.
Гаструла – ұрық жапырақшалары қалыптасатын кезең
Бластуладан кейін эмбриондық дамудың маңызды сатысы – гаструла кезеңі басталады. Бұл кезде жасушалар белсенді түрде орын ауыстырып, эмбрионның құрылымы күрделене түседі.
Гаструла кезеңінде үш негізгі ұрық жапырақшасы қалыптасады:
- эктодерма;
- мезодерма;
- энтодерма.
Осы үш қабат болашақ организмдегі көптеген ұлпалар мен мүшелердің бастамасы болып саналады.
Эктодермадан жүйке жүйесі, терінің сыртқы қабаты және бірқатар басқа құрылымдар дамиды.
Мезодермадан бұлшықет, дәнекер ұлпа, сүйек, шеміршек, қанайналым жүйесінің құрылымдары және басқа мүшелердің құрамдас бөліктері қалыптасады.
Энтодерма негізінен ас қорыту және тыныс алу жүйелерінің ішкі қабаттарының, сондай-ақ бірқатар бездердің дамуына бастау береді.
Осылайша, гаструла кезеңі болашақ организмнің негізгі құрылымдық жоспары айқындала бастайтын аса маңызды кезеңдердің бірі.
Нейрула – жүйке жүйесінің негізі қаланатын кезең
Гаструладан кейін нейрула кезеңі басталады. Бұл уақытта эктодерманың белгілі бір бөлігі қалыңдап, жүйке тақташасын түзеді. Кейін ол бүгіліп, жүйке түтігіне айналады.
Жүйке түтігі кейін орталық жүйке жүйесінің, яғни ми мен жұлынның дамуына негіз болады.
Нейрула кезеңінде ұрықтың дене құрылысы одан әрі күрделеніп, оның болашақ мүшелерінің орналасу бағыты айқындала бастайды.
Ұлпалардың дифференциялануы
Эмбриондық дамудың ең маңызды ерекшеліктерінің бірі – дифференциялану.
Дифференциялану дегеніміз – бастапқыда бір-біріне ұқсас жасушалардың құрылысы мен қызметі жағынан ерекшеленіп, белгілі бір қызмет атқаратын жасушаларға айналуы.
Мысалы, кейбір жасушалар жүйке жасушаларына, басқалары бұлшықет жасушаларына немесе эпителий жасушаларына айналады.
Осы үдерістің нәтижесінде организмде әртүрлі ұлпалар қалыптасады. Оларға эпителий, дәнекер, бұлшықет және жүйке ұлпалары жатады.
Дифференциялану нәтижесінде әрбір ұлпа өзіне тән қызмет атқарып, организмнің біртұтас жүйе ретінде дамуына мүмкіндік береді.
Органогенез – мүшелердің қалыптасуы
Ұрық жапырақшаларынан белгілі бір ұлпалар мен мүшелердің қалыптасу үдерісі органогенез деп аталады.
Органогенез кезінде болашақ мүшелердің бастамалары пайда болып, олардың құрылысы біртіндеп күрделене түседі. Жүрек, жүйке жүйесі, ас қорыту жүйесі, тыныс алу мүшелері және басқа да мүшелердің қалыптасуы осы кезеңмен байланысты.
Бұл кезде жасушалардың бөлінуі ғана емес, олардың өзара байланысы, белгілі бір орынға орналасуы және мамандануы ерекше рөл атқарады.
Сондықтан органогенезді организмнің болашақ құрылымы мен қызметінің негізі қаланатын аса күрделі кезең деп айтуға болады.
Эмбриондық дамудың өзара байланысы
Бластула, гаструла, нейрула және органогенез бір-бірінен бөлек жүретін үдерістер емес. Олар бір-бірімен тығыз байланысты және эмбрионның біртіндеп күрделенуін қамтамасыз етеді.
Зигота → бөлшектену → бластула → гаструла → нейрула → ұлпалардың дифференциялануы → органогенез
Осы ретпен жүретін даму барысында қарапайым бір жасушадан күрделі көпжасушалы организм қалыптасады.
Қорытынды
Эмбрионалдық даму – табиғаттағы ең күрделі әрі таңғажайып биологиялық үдерістердің бірі. Оның әрбір кезеңі болашақ организмнің қалыптасуында маңызды рөл атқарады.
Бластула кезінде жасушалық құрылым қалыптасса, гаструла кезеңінде ұрық жапырақшалары пайда болады. Нейрула сатысында жүйке жүйесінің негізі қаланады. Ал жасушалардың дифференциялануы мен органогенез нәтижесінде түрлі ұлпалар мен мүшелер қалыптасып, организмнің тұтас құрылымы дамиды.
Эмбриондық дамуды зерттеу адам мен басқа да тірі ағзалардың қалай қалыптасатынын түсінуге, даму заңдылықтарын тануға және биология ғылымының көптеген бағыттарын терең меңгеруге мүмкіндік береді.
√44 «Жаңа дала» жалпы білім беретін мектеп»
коммуналдық мемлекеттік мекемесі.
Биология пәні мұғалімі
Кенжегараева Гульшат Жаксылыковна
ЖЕТІСАЙ АУДАНЫ
