Бастауыш мектеп — әр баланың өміріндегі ерекше әрі маңызды кезең. Дәл осы уақытта баланың тек білім мен білік дағдылары ғана емес, оның тұлғалық қасиеттері, білім алуға деген қызығушылығы, қоршаған ортаға, адамдарға және өзіне деген көзқарасы қалыптасады. Бастауыш сынып мұғалімі балаға білім беріп қана қоймай, оның мектеп өміріне бейімделуіне көмектесетін, бағыт-бағдар беретін, қолдау көрсететін тұлғаға айналады.
Қазіргі бастауыш мектеп алдында үлкен міндеттер тұр. Олар — сапалы білім беру, баланың танымдық қызығушылығын арттыру, шығармашылық қабілеттерін дамыту, сонымен қатар жауапкершілікке, ізгілікке, үлкенді сыйлауға, құрдастарымен дұрыс қарым-қатынас жасауға, ынтымақтастыққа және өздігінен шешім қабылдауға тәрбиелеу.
Бастауыш сынып оқушыларының оқу ерекшеліктері
Бірінші сыныпқа келген бала жаңа өмір салтына енді ғана бейімделе бастайды. Мектеп ережелері, күн тәртібі, ұзақ уақыт бойы зейін қойып отыру, тапсырмаларды орындау және сынып ұжымымен қарым-қатынас жасау бала үшін белгілі бір күш-жігерді талап етеді.
Сондықтан бастауыш сыныптағы оқыту баланың жас және жеке ерекшеліктерін ескеруі қажет. Бір бала оқу материалын тез меңгерсе, екінші балаға қосымша түсіндіру мен қолдау қажет болуы мүмкін. Кейбір оқушылар тақта алдында еркін жауап берсе, енді біреулері өзіне сенімсіздік танытып, жеке жұмыс жасағанды жөн көреді.
Өз педагогикалық қызметімде әр баланың өзін маңызды тұлға ретінде сезінуіне мүмкіндік беретін жағымды орта қалыптастыруға тырысамын. Мен үшін оқушының тек нәтижесін бағалау емес, сол нәтижеге жету жолындағы еңбегін, талпынысын және жетістігін байқау маңызды.
Баланың жетістігін дер кезінде байқап, қолдау көрсету — оның өз күшіне деген сенімін арттырады. Тіпті кішкентай ғана жетістіктің өзін атап өту, дұрыс орындаған тапсырмасы үшін мадақтау, қызықты жауабын қолдау немесе бастамасын бағалау оқушының алға ұмтылуына ықпал етеді.
Қазіргі сабақ тек білім беріп қана қоймай, қызықты әрі мазмұнды болуы керек. Ойын элементтері, жұптық және топтық жұмыстар, шығармашылық тапсырмалар, көрнекіліктер, тәжірибелік жұмыстар және цифрлық білім беру ресурстары оқу үдерісін түрлендіріп, балалардың сабаққа деген қызығушылығын арттырады.
Тәрбие — білім беру үдерісінің ажырамас бөлігі
Оқыту мен тәрбиені бір-бірінен бөліп қарауға болмайды. Әрбір сабақ баланың бойында адамгершілік қасиеттерді қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Сабақ барысында және сыныптан тыс жұмыстарда біз бір-бірімізге қамқор болуды, сыныптастарымызға көмектесуді, өзгенің пікірін құрметтеуді, табиғатты қорғауды, отбасын және Отанды қадірлеуді үйренеміз.
Күнделікті қарапайым әрекеттердің өзі тәрбиенің маңызды бөлігі болып табылады. Үлкендермен сәлемдесу, алғыс айту, қателігі үшін кешірім сұрау, басқа адамды тыңдай білу, қиындыққа тап болған адамға көмектесу — баланың бойындағы адамгершілік қасиеттерді қалыптастыратын маңызды дағдылар.
Бастауыш мектепте баланың дербестігі мен жауапкершілігін қалыптастыруға ерекше көңіл бөлу қажет. Оқушы біртіндеп өз әрекетінің нәтижесіне өзі жауапты екенін түсінуі керек. Сондықтан мұғалім баланың өзі орындай алатын жұмысын оның орнына орындамай, бағыт-бағдар беріп, дұрыс шешім табуына көмектескені жөн.
Мұғалім қандай қиындықтарға кездеседі?
Балалармен жұмыс істеу үлкен қуаныш сыйлағанымен, ол мұғалімнен шыдамдылықты, ізденісті және әр жағдайға бейімделе білуді талап етеді.
Қиындықтардың бірі — оқушылардың дайындық деңгейінің әртүрлі болуы. Бір сыныпта жақсы оқитын, еркін оқып, есеп шығара алатын балалармен қатар, оқу мен жазудың, есептеудің бастапқы дағдыларын енді меңгеріп келе жатқан оқушылар да болуы мүмкін. Мұндай жағдайда барлық балаға бірдей тәсіл қолдану әрдайым тиімді бола бермейді.
Бұл мәселені шешудің бір жолы — саралап оқыту. Оқу материалын жақсы меңгерген оқушыларға күрделірек тапсырмалар ұсынылса, қосымша қолдауды қажет ететін балаларға түсінікті нұсқаулықтар, кезең-кезеңімен орындалатын тапсырмалар және олардың мүмкіндіктеріне сәйкес жаттығулар беріледі.
Тағы бір маңызды мәселе — баланың сабаққа деген зейінін ұзақ уақыт сақтай алмауы. Кіші жастағы оқушы бір ғана әрекет түрімен ұзақ уақыт айналыса алмайды. Сондықтан сабақ барысында жұмыс түрлерін алмастырып отыру, сергіту сәттерін өткізу, ойын элементтерін пайдалану, практикалық және шығармашылық тапсырмалар беру маңызды.
Оқуға деген ынтаны қалыптастыру да мұғалім үшін маңызды міндеттердің бірі. Кейде бала оқуды тек міндет ретінде қабылдап, алған білімінің не үшін қажет екенін түсінбеуі мүмкін. Мұндай жағдайда мұғалім білімнің күнделікті өмірдегі маңызын көрсетіп, оқу материалын баланың қызығушылығымен және қоршаған ортамен байланыстыра білуі қажет.
Ата-аналармен өзара ынтымақтастық
Баланың білім алуы мен тәрбиесінде мектеп пен отбасының бірлескен жұмысының маңызы зор. Бала өзін қауіпсіз әрі сенімді сезінетін ортада жақсы дамиды. Бұл үшін ата-ана мен мұғалім бір-бірін қолдап, ортақ мақсатқа бағытталған жұмысты жүйелі түрде жүргізуі қажет.
Ата-аналармен қарым-қатынаста тек баланың бағасы мен оқу үлгерімі туралы ғана емес, оның мінез-құлқы, қызығушылығы, жетістіктері мен қиындықтары туралы да әңгімелесу маңызды.
Менің ойымша, ата-ана мен мұғалім баланың тәрбиесі мен білімі жолындағы серіктестер болуы керек. Олардың ортақ мақсаты — тек жақсы бағаға қол жеткізу емес, баланың өзіне сенімді, жауапты, дербес және мейірімді тұлға болып қалыптасуына жағдай жасау.
Мұғалім тұлғасының рөлі
Бастауыш сынып мұғалімі баланың мектепке және білімге деген көзқарасының қалыптасуына үлкен ықпал етеді. Балалар ересек адамның өзіне деген қарым-қатынасын өте жақсы сезінеді. Сондықтан мұғалім әділ, мейірімді, сабырлы, талапшыл әрі бірізді болуы қажет.
Әр қателіктің артында білім алып келе жатқан бала тұрғанын ұмытпауымыз керек. Қате баланы қорқытып немесе өзіне деген сенімін төмендететін себепке айналмауы тиіс. Керісінше, қате — жаңа нәрсені түсінуге және дұрыс шешім табуға мүмкіндік беретін оқу үдерісінің бір бөлігі.
Мұғалім де үнемі ізденісте болуы қажет. Жаңа әдіс-тәсілдерді меңгеру, заманауи технологияларды пайдалану, әріптестермен тәжірибе алмасу, өз жұмысына талдау жасау — кәсіби дамудың маңызды бағыттары.
Қазіргі мектеп мұғалімнен тек кәсіби білімді ғана емес, заман талабына сай өзгеруге, жаңа жағдайларға бейімделуге және әр баланың қажеттілігін ескеруге дайын болуды талап етеді.
Қорытынды
Бастауыш мектепте оқыту мен тәрбиелеу — күрделі әрі аса жауапты үдеріс. Оның нәтижесін тек жақсы бағалардың санымен өлшеуге болмайды. Нағыз жетістік — баланың білім алуды үйренуі, сұрақ қоюдан қорықпауы, айналасындағы адамдарды құрметтеуі, өз күшіне сенуі және алған білімінің маңызын түсінуі.
Әр бала — қайталанбас тұлға. Оның өзіндік қабілеті, қызығушылығы, мінезі және даму қарқыны бар. Мұғалімнің міндеті — осы ерекшеліктерді көре білу, баланы қолдау және оның жан-жақты дамуына қажетті жағдай жасау.
Жылы қарым-қатынас, мектеп пен отбасының ынтымақтастығы, жеке тұлғаға бағытталған оқыту, заманауи әдіс-тәсілдер және тұрақты қолдау көптеген қиындықтарды жеңуге мүмкіндік береді.
Бастауыш мектеп — баланың болашақ білім жолы мен өмірінің негізі қаланатын кезең. Осы іргетастың қаншалықты берік, мейірімді әрі сенімді қалануы оның білімге, адамдарға және өзіне деген көзқарасының қалыптасуына әсер етеді.
Ұстаз болу — тек білім беру емес. Ұстаз болу — баланың бойындағы мүмкіндікті көре білу, оның өзіне деген сенімін арттыру және үлкен өмірге алғашқы қадамдарын нық басуына жол көрсету.
Балгынбаева Жулдыз Баймахановна,
«Жас Дарын-4» бастауыш мектебінің бастауыш сынып мұғалімі,
ШЫМКЕНТ ҚАЛАСЫ.
