Клиполық ойлау және көркем әдебиет
Бір кездері баланың қиялын кітап тәрбиелесе, бүгін оның назарын бірнеше секундтық бейне жаулап алды. Бұрын оқушы шығарманың келесі бетін асыға ашса, қазір экрандағы келесі бейнеге саусағын сырғытады. Бұл – жай ғана ұрпақ талғамының өзгеруі емес, ақпаратты қабылдау мәдениетіндегі үлкен бетбұрыс. Сондықтан «Қазіргі оқушы неге кітап оқымайды?» деген үйреншікті сұрақтың орнына «Қазіргі оқушы ақпаратты қалай қабылдайды?» деген сауал қойғанымыз жөн.
Цифрлық ортада өскен бала ақпараттың үздіксіз ағынында өмір сүреді. TikTok, Reels, Shorts секілді платформалар бірнеше секунд немесе минут ішінде бір-біріне мүлде ұқсамайтын ондаған мазмұн ұсынады. Бір сәтте әзіл көрген оқушы келесі сәтте жаңалыққа, одан кейін музыкаға, жарнамаға немесе танымдық бейнеге ауысады. Ақпарат шағын бөліктермен, жылдам әрі әсерлі ұсынылады. Осындай ортаға бейімделу нәтижесінде ақпаратты үзік фрагменттер арқылы қабылдау дағдысы күшейеді. Бұл құбылыс көбіне «клиполық ойлау» ұғымымен түсіндіріледі.
Клиполық ойлауды тек жағымсыз құбылыс ретінде бағалау дұрыс емес. Оның да қазіргі заманға қажетті қырлары бар. Оқушы ақпаратты жылдам сұрыптауға, негізгі белгілерді тез байқауға, визуалды материалды қабылдауға бейімделеді. Мәселе – осы жылдамдықтың терең ойлаудың орнын басып кету қаупінде.
Көркем әдебиет мүлде басқа оқу мәдениетін талап етеді. Әдеби шығарманы түсіну үшін оқырман кейіпкердің жан дүниесіне үңіледі, оқиғалардың себеп-салдарын байланыстырады, астарлы ойды іздейді, кейде бір сөйлемге қайта оралады. Мұнда «келесіге өткізіп жіберу» батырмасы жоқ. Шығарма оқырманнан уақыт пен зейінді ғана емес, сезім мен ой еңбегін де талап етеді.
Сондықтан көлемді мәтін цифрлық ортаның жылдамдығына үйренген кей оқушыға ауыр көрінуі заңды. Ол мәтінді оқи бастағанымен, бірнеше беттен соң жалығуы немесе оқиға желісін тезірек білгісі келуі мүмкін. Тіпті шығарманың өзін оқудың орнына интернеттен қысқаша мазмұнын іздеуге ұмтылады. Осы тұста маңызды айырмашылық бар: шығарманың не туралы екенін білу – шығарманы оқу деген сөз емес.
Мәселен, Абайдың қара сөздерінің мазмұнын бірнеше сөйлеммен айтып беруге болады. Бірақ Абайдың ойымен іштей сырласу, әр сөзінің салмағын сезіну қысқаша мазмұннан табылмайды. Мұхтар Әуезовтің «Абай жолын» оқиғалар тізбегіне айналдырып беру де мүмкін. Алайда Құнанбай мен Абай арасындағы күрделі қарым-қатынасты, дала мінезін, адам психологиясын сезіну үшін көркем мәтіннің өзімен жүздесу қажет. Әдебиеттің құдіреті ақпаратында ғана емес, оқырманға әсер етуінде жатыр.
Олай болса, мұғалім цифрлық әлеммен күресуі керек пе?
Меніңше, күресудің қажеті жоқ. Керісінше, сол ортаның мүмкіндігін әдебиетке апаратын көпірге айналдырған тиімді.
Мысалы, шығарманы оқыту алдында оқушыларға 30 секундтық «кітап трейлерін» әзірлеуді ұсынуға болады. Бірақ трейлер жасау үшін олар мәтіннен ең әсерлі эпизодты табуы тиіс. Немесе кейіпкерге әлеуметтік желідегі парақша құру тапсырмасы беріледі: кейіпкер қандай сурет жариялар еді, жазбасына не жазар еді, кімге пікір қалдырар еді? Мұндай тапсырманың сыртқы формасы цифрлық болғанымен, дұрыс ұйымдастырылған жағдайда оқушы кейіпкер мінезін, әрекетін және авторлық идеяны талдауға мәжбүр болады.
Тағы бір тиімді тәсіл – «60 секундтық әдебиет». Оқушы бір минут ішінде шығарманың мазмұнын айтып шықпайды, керісінше, оны толғандырған бір ойды ғана жеткізеді. «Бұл кейіпкердің орнында сен не істер едің?», «Шығармадағы бір сөйлемді бүгінгі қоғаммен қалай байланыстырар едің?», «Авторға бір сұрақ қою мүмкіндігі болса, не сұрар едің?» деген сауалдар баланы дайын жауаптан алыстатып, жеке пікір қалыптастыруға жетелейді.
Ұзақ мәтінді оқытуда «шағын қадам» қағидасы да маңызды. Мысалы, шығарманы мағыналық бөліктерге бөліп, әр бөліктен кейін оқушыға болжам жасату тиімді. «Оқиға әрі қарай қалай өрбиді?» деген қарапайым сұрақтың өзі баланы мәтінмен диалогке түсіреді. Кейін оның болжамын автор шешімімен салыстыруға болады. Осылайша оқушы шығарманың сырттай бақылаушысы емес, ойша қатысушысына айналады.
Бірақ әдебиетті тек ойынға, бейнеге және қысқа контентке айналдырып жіберуден де сақ болған жөн. Егер біз оқушыға үнемі жеңілдетілген мәтін, дайын сызба, қысқа бейне ұсына берсек, оның ұзақ мәтінді оқу дағдысын өзіміз әлсіретуіміз мүмкін. Цифрлық құрал – мақсат емес, оқуға бастайтын баспалдақ болуы керек. Соңғы нүкте бәрібір мәтіннің өзі болғаны дұрыс.
Бұл жерде мұғалімнің міндеті де өзгеріп келеді. Бұрын біз көбіне «Шығарманы оқыдың ба?» деп сұрасақ, енді «Оқыған кезде қандай ойға тоқтадың?», «Қай тұсында өзіңді кейіпкердің орнына қойдың?», «Қай сөйлем сенімен бірге қалды?» деп сұрауымыз қажет. Өйткені интернеттен шығарманың мазмұнын табуға болады, ал оқушының жеке әсерін дайын күйінде көшіріп алу мүмкін емес.
Жасанды интеллект дамыған кезеңде бұл мәселенің маңызы тіпті арта түседі. Бүгін оқушы бірнеше секундта шығармаға талдау, эссе немесе кейіпкерге мінездеме жасата алады. Сондықтан әдебиет сабағының құндылығы дайын мәтін жаздырумен өлшенбеуі тиіс. Ең маңыздысы – баланың оқығанын сезінуі, сұрақ қоюы, күмәндануы, салыстыруы және өзіндік пікір айтуы.
Кітап пен қысқа видео – бір-біріне жау екі әлем емес. Бірі – жылдамдықтың, екіншісі – тереңдіктің кеңістігі. Біздің міндетіміз – цифрлық жылдамдықтың ішінде өмір сүріп жатқан баланы ой тереңдігінен айырмау.
Қазіргі оқушы ұзақ мәтіннен қашатын шығар. Бірақ бұл оның әдебиетті сүйе алмайтынын білдірмейді. Бәлкім, біз оған кітапқа апаратын есікті бұрынғыдан өзгеше ашуымыз керек шығар.
Өйткені баланы кітапқа мәжбүрлеп отырғызуға болады, бірақ оқуға мәжбүрлеу мүмкін емес. Шынайы оқу – мәтін баланың ойын қозғаған сәттен басталады.
Ал әдебиет пәнінің ең үлкен жеңісі – оқушының шығарманы қанша бет оқығаны емес, кітапты жапқаннан кейін де оның ойында бір сөйлемнің өмір сүруі.
«А.Пушкин атындағы №3 ЖББМ» КММ қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі
Сманова Наргиза Абдукадыровна
МАҚТААРАЛ АУДАНЫ
