Қазақ халқының ұлы ақыны, ойшылы, ағартушысы Абай Құнанбайұлы – ұлттық әдебиетіміздің ғана емес, бүкіл адамзаттық ой-пікірдің биігіне көтерілген дара тұлға. Абай шығармаларының басты ерекшелігі – адамның ішкі жан дүниесіне үңілуі, оның мінез-құлқын, өмірге деген көзқарасын саралауы және адамды үнемі ізденуге, білім алуға, еңбек етуге, өзін-өзі тәрбиелеуге шақыруы. Осы тұрғыдан алғанда, ақынның қара сөздерінің орны ерекше.
Абайдың қара сөздері – халықтың рухани өміріне қатысты терең ойлар мен тағылымды пікірлерден тұратын философиялық мұра. Ақын қара сөздері арқылы өз дәуірінің мәселелерін ғана қозғап қоймай, адамзатқа ортақ құндылықтарды сөз етеді. Солардың бастауы саналатын бірінші қара сөзінде Абай өзінің өмір жолына көз жүгіртіп, ендігі ғұмырын қалай өткізу керектігі жөнінде ой толғайды.
Абай бірінші қара сөзін: «Бұл жасқа келгенше жақсы өткіздік пе, жаман өткіздік пе, әйтеуір бірталай өмірімізді өткіздік» деп бастайды. Бұл сөздердің астарында үлкен философиялық мән жатыр. Адам баласы белгілі бір жасқа келгенде өткен өміріне есеп беріп, жасаған ісіне баға беріп, алдағы мақсатын айқындауы қажет. Өйткені уақыт – қайта оралмайтын құндылық. Өткен күнді қайтара алмайсың, бірақ одан сабақ алып, келешегіңді дұрыс бағыттай аласың.
Абайдың бұл ойы бүгінгі қоғам үшін де аса маңызды. Қазіргі заманда адамға білім алу, ақпарат іздеу, түрлі мүмкіндіктерді пайдалану үшін жағдай мол. Алайда мүмкіндік көп болған сайын уақытты дұрыс пайдалану мәселесі де өзекті бола түседі. Әлеуметтік желі, ойын-сауық, қажетсіз ақпарат адамның уақытын байқатпай алып қоюы мүмкін. Сондықтан Абайдың «өмірді қалай өткізіп жатырмын?» деген ішкі сұрағы әрбір адамды ойландыруы тиіс.
Бірінші қара сөзінде Абай өзінің ел басқару, дау шешу, мал бағу, бала оқыту сияқты түрлі істермен айналысқанын айтып, өмір тәжірибесін саралайды. Ол ел ісіне араласудың, қоғамдағы түрлі тартыстар мен даулардың адамға оңай тимейтінін түсінеді. Ақын енді қалған өмірін бос әурешілікке емес, кейінгі ұрпаққа пайдасы тиетін іске арнауды ойлайды.
Осы тұста Абайдың ұлы азаматтық тұлғасы айқын көрінеді. Ол өзінің жеке басының тыныштығын ғана ойламайды. Керісінше, көргенін, білгенін, көңілге түйгенін қағазға түсіріп, кейінгі ұрпаққа қалдыруды мақсат етеді. Яғни қара сөз жазу арқылы өз өмірінің тәжірибесін халықтың рухани игілігіне айналдырғысы келеді.
Абайдың қара сөз жазуға келуі – оның халыққа деген жанашырлығының көрінісі. Ақын заманындағы кемшіліктерді көрді, халықтың бойындағы жалқаулық, надандық, мақтаншақтық, бірліксіздік сияқты мінездерді сынады. Бірақ оның мақсаты халықты кемсіту емес, қайта ояту, түзелуге шақыру болды. Сондықтан Абайдың сынының астарында үлкен сүйіспеншілік пен ел болашағына деген жауапкершілік жатыр.
Бірінші қара сөздің тағы бір маңызды қыры – өмірдің мәнін түсіну мәселесі. Адамның өмірі тек күнделікті тіршілікпен шектелмеуі керек. Өмірдің мәні – өзің үшін ғана өмір сүру емес, айналаңа пайда келтіру, жақсы із қалдыру, кейінгі ұрпаққа өнеге болу. Абайдың қара сөз жазуының өзі осы ұстанымның нақты көрінісі.
Абайдың ойынша, адам өз өміріне немқұрайлы қарамауы керек. Әр күннің, әр жылдың қадірін біліп, уақытты тиімді пайдаланған жөн. Өмірдің әр кезеңі адамға тәжірибе береді. Ең бастысы – сол тәжірибеден дұрыс қорытынды шығару. Өткенге өкініп қана қою жеткіліксіз, одан сабақ алып, келешекке дұрыс қадам жасау қажет.
Бұл ой әсіресе жас ұрпақ үшін маңызды. Жастық шақ – білім алып, қабілетті дамытып, болашаққа мақсат қоятын кезең. Уақытты бос өткізу – адамның өз мүмкіндігін жоғалтуына әкелуі мүмкін. Сондықтан оқушы үшін әр сабақ, әр кітап, әр үйренген жаңа дағды – болашаққа жасалған инвестиция.
Абайдың бірінші қара сөзі бізді өзімізге сұрақ қоюға үйретеді: «Мен уақытымды қалай пайдаланып жүрмін?», «Қоғамға қандай пайда келтіріп жүрмін?», «Болашағым үшін бүгін не істеп жатырмын?» деген сұрақтар адамның өзін-өзі тануына көмектеседі.
Абай мұрасы бізге өмірдің мәнін сырттан емес, ең алдымен өзімізден іздеу керектігін көрсетеді. Адам өзін тәрбиелеп, мінезін түзеп, білімін жетілдіріп, еңбектену арқылы ғана кемелдікке ұмтылады. Бұл идея ақынның кейінгі қара сөздерінде де жалғасын табады.
Бірінші қара сөзді оқи отырып, Абайдың өз дәуірімен ғана шектелмейтін ойшыл екенін аңғарамыз. Оның уақыт, өмір, адам, қоғам туралы ойлары бүгінгі күнде де өзектілігін жоғалтқан жоқ. Себебі адам табиғаты мен өмірдің негізгі заңдылықтары өзгермейді. Уақытты бағалау, жақсы өмір сүру, пайдалы іс жасау, кейінгі ұрпаққа мұра қалдыру – қай кезеңде де маңызды.
Сонымен, Абайдың бірінші қара сөзі – адамды өз өміріне есеп беруге, уақыттың қадірін түсінуге және ғұмырын мәнді өткізуге шақыратын терең философиялық шығарма. Ақын өзінің өмір жолын саралай отырып, кейінгі ұрпаққа үлкен ой тастайды.
Өмір – адамға берілген баға жетпес мүмкіндік. Оны қалай өткізу – әр адамның өз таңдауына байланысты. Абайдың бірінші қара сөзі бізге бос уақыт өткізбеуді, өткеннен сабақ алуды, бүгінді бағалауды және болашаққа жауапкершілікпен қарауды үйретеді.
Ұлы ақынның өмірі мен шығармашылығының өзі – осының айқын дәлелі. Ол өз дәуірінің шеңберінде қалып қоймай, кейінгі ұрпаққа рухани жол көрсетер мол мұра қалдырды. Сондықтан Абайдың бірінші қара сөзін оқу – жай ғана әдеби шығармамен танысу емес, өз өміріңе үңілу, өзіңе есеп беру және өмірдің мәнін түсінуге ұмтылу.
Абайдың сөзі – өткеннің мұрасы ғана емес, бүгінгі күннің де рухани бағдаршамы. Оның әрбір ойы адамды жақсы болуға, саналы өмір сүруге және қоғамға пайдасын тигізуге жетелейді. Демек, Абайдың бірінші қара сөзі – өмірді бағалауға бастайтын жол.
Жетісай ауданынының білім бөлімінің
«Н.Оңдасынов атындағы №14 жалпы білім беретін мектеп»
коммуналдық мемлекеттік мекемесінің
директоры С.Шаулиева
