Мақалада қазіргі білім беру жүйесін трансформациялау жағдайындағы көшбасшылық феноменінің теориялық-практикалық негіздері зерделенеді. Педагогикалық іс-әрекеттегі көшбасшылықтың рөлі, білім беру ұйымдарының тиімділігін арттырудағы маңызы және білім алушылардың өзін-өзі реттеу тетіктерін іске қосудағы функциялары талданады. Автор білім берудегі көшбасшылықтың заманауи модельдерін ұсына отырып, оның корпоративтік менеджменттен басты айырмашылықтарын айқындайды.
Қазіргі жаһандану және ақпараттық қоғам дәуірінде білім беру жүйесі тек білім жиынтығын беруші институт қалыптан шығып, тұлғаның әлеуетін ашатын, оны өзгермелі әлемге бейімдейтін стратегиялық кеңістікке айналды. Жаңа педагогиканың маңызды бағыты — білім алушының табиғатынан туындайтын, оның дамуындағы өзіндік бағыттарды бастау, педагогикалық қызмет үрдістері мен оның өзін-өзі ұйымдастыратын және өзін-өзі құрылымдайтын қызметінің тенденцияларының сәйкестігін қамтамасыз ету болып табылады.
Осыған байланысты, білім беру үдерісін дәстүрлі-авторитарлық әдістермен басқару өз тиімділігін жоғалтты. Бүгінгі таңда білім беру ұйымдарының алдында білім алушылардың мүдделеріне, құндылық бағдарларына және субъективті тәжірибесіне сүйене отырып, өздерін оқу тәртібі мен оқу қызметінде (іс-әрекетінде) жүзеге асыруға мүмкіндік беретін орта қалыптастыру міндеті тұр. Осы мақсатқа жетудің бірден-бір жолы — білім беру жүйесіне көшбасшылық феноменін енгізу және дамыту.
Көшбасшылық — тиімділікті арттырудың әлеуметтік-педагогикалық механизмі.
Оқушының оқудағы белсенділігін сақтау мен дамытудың педагогикалық міндеті оқушының өзін-өзі реттеу механизмі қолдау көрсетілгенде ғана шешілуі мүмкін. Педагогикалық ғылым мен практикада өзін-өзі реттеудің және өзара әрекеттесудің ең тиімді механизмі ретінде көшбасшылық механизмі танылады.
Көшбасшылық әлеуметтік механизм ретінде білім беру жүйесінің қызметін бірыңғайлауды және реттеуді ғана емес, ең алдымен оның тиімді және табысты жұмыс істеуіне ықпал етеді. Оның әлеуметтік-педагогикалық рөлін келесі екі маңызды заңдылық арқылы түсіндіруге болады:
Басқару тиімділігінің пропорциясы:
Әкімшілік әсердің шектеулілігі: Зерттеушілердің пайымдауынша, эмпирикалық түрде әкімшілік әсер ету мүмкіндіктері шектеулі және мүмкін биліктің тек 50-60%-ын ғына құрайды. Яғни, тек бұйрықтар мен құжаттарға сүйенген басқару ұйымның жартылай ғана әлеуетін аша алады.
Көшбасшылықтың шешуші рөлі: Керісінше, «Менеджменттегі кәсіпқойлық» тұжырымдамаларына сәйкес (мысалы, У.И. Демингтің ұстанымдары), кез келген ұйымның проблемаларының 85-90%-ы тікелей көшбасшылықтың болмауына немесе оның әлсіздігіне байланысты.
Осылайша, білім берудегі көшбасшылар — жеке тұлға деңгейінде де, жалпы білім беру ұйымы деңгейінде де алға «серпіліс» жасай алатын, білім беру саласының жеке және кәсіби қарым-қатынастағы алдыңғы қатарлы қызметкерлері болып табылады. 3. Білім берудегі көшбасшылықты түсінудің екі негізгі тәсілі
Білім беру қызметінің ерекшелігін ескере отырып, бұл феноменді екі ірі методологиялық бағытқа бөліп көрсетуге болады: 1) Көшбасшылық педагог кәсібилігінің жоғары деңгейі ретінде (Субъективті-педагогикалық тәсіл)
Бұл тұрғыдан алғанда, көшбасшылық — педагогтің кәсіби ұстанымы, оның жоғары шеберлігінің көрсеткіші.
Дербес субъект: Көшбасшы-педагог — педагогикалық процестің дербес әрекет ететін субъектісі.
Төл концепциясы: Оның осы үдеріске қатысты өзіндік көзқарасы, өзінің авторлық технологиясы мен ерекше оқыту стилі бар.
Ықпал ету кеңістігі: Оның ықпал ету кеңістігі — білім берудің мазмұны мен нысандары, оқу ұжымындағы стратегиялар мен мінез-құлық стилі болып табылады. Бұл деңгейде адамның ішкі мотивациясы өзін-өзі көрсету қажеттіліктеріне айналады және белгілі бір салада көшбасшылықтың туындауына алып келеді.
Көшбасшылық білім беруді басқару және басқарушылық ұстаным ретінде (Институционалдық тәсіл)
Бұл тәсіл ұйымдық құрылым мен менеджмент заңдылықтарына негізделеді.
Биликтің өкілі: Көшбасшы — тиісті функциялары мен қасиеттері бар білім берудегі биліктің өкілі.
Қызмет саласы:Оның қызмет саласы — білім беру жүйесі және оның құрылымы болып табылады. Көшбасшылық басшылықты толықтырады, ұйымның тиімділігін, еңбек өнімділігін арттырады және әлеуметтік қақтығыстарды азайтады. 4. Білім беру көшбасшылығының айрықша пәндік белгілері
Білім беру саласындағы көшбасшылық өзінің гуманистік табиғатымен басқа салалардан ерекшеленеді. Белгіленген екі ұстанымның әрқайсысында (педагог та, басшы да) көшбасшы бола алады. Оның басты белгілеріне мыналар жатады:
┌────────────────────────────────────────┐
│ Білім беру көшбасшылығының белгілері │
└───────────────────┬────────────────────┘
│
┌─────────────────────────────────┼─────────────────────────────────┐
▼ ▼ ▼
┌──────────────┐ ┌──────────────┐ ┌──────────────┐
│ Ізбасарлармен│ │ Көп рөлділік │ │ Ұжымдық │
│ тығыз │ │ пен көп │ │ (топтық) │
│ байланыс │ │ функционалдық│ │ сипат
1. Ізбасарлармен тікелей байланыс: Саяси формалармен салыстырғанда, білім берудегі көшбасшы мен ізбасарлар бір-бірімен күнделікті, тікелей және тығыз қарым-қатынаста болады.
2. Педагогикалық қызметтің көп функционалдығы: Білім беру көшбасшылығы — көп рөлді. Ол кәсіби қызметтің бірнеше түрін: тәрбие, оқытушылық, және ғылыми-әдістемелік жұмыстарды қатар қамтиды.
3. *Топтық (корпоративтік) сипат:* Жеке тұлғаның көшбасшылығы маңызды болғанымен, қазіргі білім беруде ол жоғары корпоративтік сипатқа ие болып, «топтық көшбасшылық» деп аталады.
4. Субъектілердің ауқымдылығы: Көшбасшылық қасиеттер тек білім беру ұйымдарының басшыларына ғана емес, білім беру процесінің өзге де субъектілеріне (мұғалімдерге, әдіскерлерге) тән болуы қажет.
5. Әлеуетті дамытуға бағытталуы:Білім беру көшбасшылығы тек өз ұстанымын бекітуді емес, ең алдымен өз ізбасарларының көшбасшылық әлеуетін іске асыруды және дамытуды көздейді.
Практикалық өлшем: Көшбасшылықты жүзеге асыру шарттары
Көшбасшылықты ұйым деңгейінде сәтті жүзеге асыру үшін белгілі бір ресурстар мен құзыреттіліктердің жиынтығы қажет.
| Субъектілердің әлеуеті | Ұйымдағы шағын топтардың және жеке тұлғалардың көшбасшылыққа деген ішкі дайындығы мен ынтасы. |
| Қабілеттер мен қасиеттер | Тұлғааралық коммуникация орнату, стратегиялық жоспарлау, икемділік және эмоционалды интеллект. |
| Кәсіби білім мен білік | Білім беру трендтерін түсіну, менеджмент негіздерін білу, заманауи педагогикалық технологияларды меңгеру. |
| Дағдылар жүйесі | Шешім қабылдау, жауапкершілікті бөлісу (делегирование) және дағдарыстық жағдайларды реттей алу дағдылары. |
Қоғамда қалыптасқан көшбасшыларға деген қажеттілік оларды мақсатты түрде дайындау немесе білім беру саласындағы барлық басшылардың ғана емес, сонымен қатар мұғалімдердің де көшбасшылық қасиеттері мен дағдыларын қалыптастыру туралы мәселе туғызады.
Білім берудегі көшбасшылық — бұл жай ғана лауазым емес, бұл — үнемі дамып отыратын, білім сапасын арттыруға бағытталған тірі педагогикалық процесс. Тек мектеп ішіндегі және жоғары оқу орындарындағы ұжымдық көшбасшылық мәдениетін қолдау арқылы ғана біз заманауи білім беру кеңістігінде шынайы серпіліс жасай аламыз.
Гульназира Абеуова Танаткановна,
«Н.Төреқұлов атындағы №13 ЖББМ» КММ директоры.
Жетісай ауданы.
