Қазіргі қоғамның дамуы жастардың тәрбиесіне, олардың құқықтық сауаттылығына және азаматтық жауапкершілігіне тікелей байланысты. Мектеп – тек білім беретін орын ғана емес, сонымен қатар жеке тұлғаны қалыптастыратын маңызды әлеуметтік орта. Сондықтан білім беру ұйымдарында құқық бұзушылықтың алдын алу мәселесі тәрбие жұмысының негізгі бағыттарының бірі болып табылады.
Құқық бұзушылық – заң талаптарын бұзу арқылы қоғамға, мемлекетке немесе жеке тұлғаға зиян келтіретін әрекет. Өкінішке қарай, жасөспірімдер арасында тәртіп бұзушылық, буллинг, сабақтан себепсіз қалу, ұрлық, кибербуллинг және басқа да келеңсіз жағдайлар кездесіп жатады. Мұндай әрекеттердің алдын алу үшін мектеп, ата-ана және қоғам бірлесе жұмыс атқаруы қажет.
Тәрбие ісі жөніндегі директордың орынбасарының басты міндеттерінің бірі – оқушылар арасында құқықтық мәдениетті қалыптастыру және құқық бұзушылықтың алдын алу жұмыстарын жүйелі ұйымдастыру. Бұл бағыттағы жұмыс ең алдымен құқықтық білім беруден басталады. Оқушылар Қазақстан Республикасының Конституциясын, Бала құқықтары туралы Конвенцияны, «Білім туралы» заңды және өздерінің құқықтары мен міндеттерін білуі тиіс. Құқықтық сауаттылығы жоғары оқушы өз әрекетінің салдарын түсінеді және заң талаптарын сақтауға ұмтылады.
Мектепте құқық бұзушылықтың алдын алу мақсатында түрлі іс-шаралар ұйымдастырылуы қажет. Атап айтқанда, құқық қорғау органдарының қызметкерлерімен кездесулер, дөңгелек үстелдер, пікірталастар, тренингтер және сынып сағаттары өткізілгені тиімді. Мұндай шаралар оқушылардың заңға деген құрметін арттырып, құқықтық жауапкершілік сезімін қалыптастырады.
Қазіргі таңда жасөспірімдер арасындағы өзекті мәселелердің бірі – буллинг пен кибербуллинг. Әлеуметтік желілердің кең таралуы оқушылардың бір-біріне психологиялық қысым көрсетуіне жол ашып отыр. Сондықтан мектеп ұжымы оқушылар арасында сыйластық пен адамгершілік құндылықтарды насихаттауға ерекше көңіл бөлуі қажет. Әр бала өзін қауіпсіз сезінетін орта қалыптастыру – мектеп әкімшілігі мен педагогтердің ортақ міндеті.
Құқық бұзушылықтың алдын алуда ата-анамен жүргізілетін жұмыс ерекше маңызға ие. Отбасы – баланың алғашқы тәрбие мектебі. Ата-ананың бала тәрбиесіне немқұрайлы қарауы немесе бақылаудың әлсіздігі түрлі келеңсіз жағдайларға әкелуі мүмкін. Осыған байланысты ата-аналар жиналыстарында құқықтық тәрбие мәселелерін көтеріп, психологиялық-педагогикалық кеңестер беру маңызды. Мектеп пен ата-ананың өзара ынтымақтастығы ғана оң нәтижеге жеткізеді.
Сонымен қатар, тәуекел тобындағы оқушылармен жеке жұмыстар жүргізу қажет. Мұндай оқушылардың сабаққа қатысуын, бос уақытын тиімді ұйымдастыруын, әлеуметтік жағдайын және психологиялық ахуалын бақылау маңызды. Психолог, әлеуметтік педагог, сынып жетекшісі және ата-ананың бірлескен жұмысы оқушының дұрыс бағытта дамуына ықпал етеді.
Жасөспірімдердің бос уақытын тиімді ұйымдастыру да құқық бұзушылықтың алдын алудың маңызды тетіктерінің бірі болып табылады. Спорттық секциялар, шығармашылық үйірмелер, еріктілік қозғалыстары және мәдени шаралар оқушылардың қызығушылықтарын дамытып, олардың теріс әрекеттерге баруына жол бермейді. Бос уақытын пайдалы іске арнаған оқушының құқық бұзушылыққа бейім болуы төмендейді.
Құқықтық тәрбиенің нәтижелі болуы үшін мектепте жағымды психологиялық ахуал қалыптастыру қажет. Әрбір оқушының пікірін тыңдау, оның құқықтарын құрметтеу, жетістіктерін қолдау және қиын жағдайда көмек көрсету – тәрбие жұмысының басты қағидаларының бірі. Баланың бойында жауапкершілік, адалдық, әділдік сияқты қасиеттерді қалыптастыру құқық бұзушылықтың алдын алуға ықпал етеді.
Қорытындылай келе, құқық бұзушылықтың алдын алу – бір күндік немесе бір реттік іс-шара емес, үздіксіз жүргізілетін кешенді жұмыс. Бұл бағыттағы табысты нәтиже мектеп әкімшілігінің, педагогтердің, ата-аналардың және қоғамның бірлескен әрекетіне байланысты. Тәрбие ісі жөніндегі директордың орынбасары осы жұмыстың үйлестірушісі ретінде оқушылардың құқықтық мәдениетін қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Саналы, тәрбиелі және заңды құрметтейтін ұрпақ тәрбиелеу – баршамыздың ортақ міндетіміз.Бұл мақаланы мектепішілік семинарға, әдістемелік жинаққа немесе директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасарының портфолиосына енгізуге болады.
Серикбаев Нурлан Дуйсенбаевич,
«Н.Төреқұлов атындағы №13 ЖББМ» КММ тәрбие жұмысы жөніндегі орынбасары.
Жетісай ауданы.
