Жасанды интеллект цифрлық ортада ақпарат іздеу, мәтін құрастыру, бағдарламалау және түрлі міндеттерді шешу тәсілдерін өзгертуде. Бұл өзгеріс мектептегі информатика пәнінің мазмұнына да ой салуды қажет етеді. Оқушыға технологияны пайдалануды үйретумен қатар, оның жұмысын түсіну, нәтижесін тексеру және жауапкершілікпен қолдану дағдыларын қалыптастыру маңызды. Осы тұрғыдан алғанда, информатика мұғалімі оқушының жасанды интеллект туралы саналы түсінігін қалыптастыруға ықпал етеді. Жасанды интеллект — деректерден заңдылықтарды анықтап, солардың негізінде болжау, тану немесе мазмұн жасау сияқты міндеттерді орындайтын технологиялар жиынтығы. Оның мәтін, сурет, дыбыс және бағдарламалық код құрастыратын түрі генеративті жасанды интеллект деп аталады. Мұндай құралдардың жауабы түсінікті әрі сенімді көрінгенімен, әрдайым дұрыс бола бермейді. Сондықтан сабақта ЖИ ұсынған нәтижені тексеруге болатын нұсқа ретінде қарастырған жөн.
Информатика сабағында жасанды интеллектіні қолданудың бір бағыты — бағдарламалау тапсырмаларын талдау. Мысалы, оқушыларға екі санның үлкенін анықтайтын бағдарлама жазу ұсынылады. Алдымен олар есептің шартын талдап, алгоритм құрып, өз кодын жазады. Кейін ЖИ ұсынған шешіммен салыстырып, айырмашылықтарын түсіндіреді. Бағдарламаны оң, теріс және өзара тең сандармен тексеру арқылы оқушылар кодтың сырттай дұрыс көрінуі оның барлық жағдайда дұрыс жұмыс істейтінін білдірмейтінін байқайды. Мұндай жұмыс алгоритмдік ойлауды, тестілеу және өз шешімін дәлелдеу дағдыларын дамытуға бағытталады.
Жасанды интеллектіні қателерді іздеу барысында да пайдалануға болады. Мұғалім оқушыға дайын түзетуді сұратудың орнына: «Қатенің себебін түсіндір, бірақ толық шешімді берме» деген сұраныс құруды ұсына алады. Оқушы алынған түсіндірмені талдап, бағдарламасын өзі түзетеді. Бұл тәсілде ЖИ қосымша түсіндіру құралы қызметін атқарады, ал шешім қабылдау жауапкершілігі оқушыда қалады.
Сұранысты нақты тұжырымдау да оқу жұмысының маңызды бөлігі. Оқушы қандай нәтиже қажет екенін, қандай шарттар сақталуы керектігін және жауаптың қандай түрде ұсынылғаны ыңғайлы екенін анықтауы тиіс. Мысалы, «Циклді түсіндір» деген жалпы сұрақтың орнына «Python тіліндегі for циклін бастапқы деңгейдегі оқушыға түсіндіріп, бір қысқа мысал келтір» деп жазуға болады. Сұраныстарды салыстыру оқушыларға мақсатты нақтылау мен ойын жүйелі жеткізудің маңызын түсінуге көмектеседі.
ЖИ құралдары мұғалімнің сабаққа дайындалуына да қолдау көрсете алады. Олардың көмегімен бір тақырып бойынша күрделілігі әртүрлі тапсырмалардың бастапқы нұсқаларын, талқылау сұрақтарын немесе қосымша түсіндірмелер әзірлеуге болады. Алайда мұғалім әр материалдың оқу мақсатына сәйкестігін, пәндік дұрыстығын, тілінің түсініктілігін және оқушы жасына лайықтылығын тексеруі қажет. Әсіресе бағдарламалық кодты іске қосып көру, есептің шешімін қайта шығару және бағалау өлшемдерін нақтылау маңызды.
Жасанды интеллект қолданылатын сабақта академиялық адалдық мәселесіне де көңіл бөлінеді. Оқушылар қандай жұмысты өздері орындағанын және қай кезеңде ЖИ көмегіне жүгінгенін ашық көрсетуге үйренуі керек. Мысалы, тапсырма соңында «ЖИ-ді қандай мақсатта қолдандым?», «Оның жауабынан нені өзгерттім?», «Нәтижені қалай тексердім?» деген сұрақтарға қысқаша жауап беруге болады. Мұндай рефлексия мұғалімге оқушының жұмыс барысын түсінуге мүмкіндік береді.
Бағалау кезінде дайын өніммен бірге оқушының ойлау үдерісін ескерген дұрыс. Өз алгоритмін түсіндіру, кодтағы әр бөліктің қызметін сипаттау, тест мысалдарын таңдау және қатені түзету жолын негіздеу — білімді түсініп қолданудың маңызды белгілері. Сондықтан практикалық жұмысты қысқаша ауызша қорғаумен немесе сабақ үстінде орындалатын шағын тапсырмамен толықтыруға болады.
Дербес деректерді қорғау да назардан тыс қалмауы тиіс. Сабақта жасанды интеллектімен жұмыс істеу үшін ойдан құрастырылған немесе тұлғаны анықтауға мүмкіндік бермейтін деректерді қолданған жөн. Оқушылардың жеке мәліметтері, құпиясөздері мен жеке құжаттары сұранысқа енгізілмеуі керек. Құралды таңдағанда оның жас шектеуі, пайдалану шарттары және мектепте қолдануға жарамдылығы ескеріледі. Құралға қолжетімділігі жоқ оқушыларға мұғалім алдын ала дайындаған ЖИ жауаптарын талдау сияқты балама тапсырма ұсынуға болады.
Информатика пәнінде жасанды интеллектіні қолданудың мәні тапсырманы тез аяқтаумен шектелмейді. Оның педагогикалық құндылығы оқушыны сұрақ қоюға, салыстыруға, тексеруге және өз шешімін негіздеуге бағыттағанда ашылады. Мұғалім осы жұмысты оқу мақсатымен байланыстырып ұйымдастырса, жасанды интеллект цифрлық сауаттылықты, сыни ойлауды және жауапты әрекет ету мәдениетін қалыптастыруға көмектесетін оқу құралы бола алады.
СМАНОВА МАДИНА МУХТАРХАНОВНА,
«№11 «Жеңіс» мектеп-гимназия» КММ информатика пәнінің мұғалімі.
Жетісай ауданы.
