Әдебиет — тек сөз өнері ғана емес, ол адамның жан дүниесін тәрбиелейтін, ойлау көкжиегін кеңейтетін, рухани әлемін байытатын ерекше кеңістік. Бүгінгі қоғамда ақпарат тасқыны артып, назар тұрақсыздығы күшейген шақта оқушыны кітапқа, көркем мәтінге тарту — мұғалім алдында тұрған ең өзекті міндеттердің бірі. Оқуға құштар ұрпақ қалыптастыру — тек білім беру емес, ол мәдениет қалыптастыру, тұлға тәрбиелеу, рухани сабақтастықты жалғастыру деген сөз.
Қазіргі оқушы — цифрлық дәуірдің перзенті. Оның қабылдау жылдамдығы өте жоғары, бірақ терең оқуға деген төзімі төмендеуі мүмкін. Сондықтан әдебиет сабағында мотивация тудыру — тек мазмұнды жеткізу емес, оқушының ішкі қызығушылығын ояту, мәтінмен эмоционалдық байланыс орнату. Бұл жерде мұғалімнің рөлі ерекше: ол тек білім беруші емес, шабыт беруші, бағыттаушы, кейде тіпті оқырман ретінде серіктес.
Мотивацияның негізінде мағына жатыр. Егер оқушы оқыған мәтінінен өз өміріне қатысты мән таба алса, ол кітапқа қайта оралады. Сондықтан әдеби шығармаларды таңдауда олардың өміршеңдігі, заманауилығы, оқушының тәжірибесіне жақындығы маңызды. Мұғалім мәтінді тек талдап қана қоймай, оны оқушының ішкі әлемімен байланыстыра білуі тиіс. Бұл — әдебиетті тірі ету, оны жай пән емес, өмірдің бір бөлігіне айналдыру.
Әдебиет сабағында мотивация тудырудың тиімді тәсілдерінің бірі — диалог. Оқушы мәтінмен ғана емес, кейіпкермен, автормен, мұғаліммен және сыныптастарымен диалогқа түседі. Бұл үдеріс оның ойлауын жандандырып, өзіндік пікір қалыптастыруына мүмкіндік береді. Ашық сұрақтар, пікірталас, рөлдік ойындар — осының бәрі оқушыны белсенді қатысушыға айналдырады.
Көркем мәтінді қабылдау — бұл тек интеллектуалдық емес, эмоционалдық үдеріс. Сондықтан сабақта эмоцияға орын беру маңызды. Кейіпкердің тағдырына алаңдау, оның шешімдерін бағалау, өз көзқарасын білдіру — мұның бәрі оқушының мәтінмен байланысын күшейтеді. Мұғалім осы эмоциялық кеңістікті дұрыс ұйымдастыра алса, әдебиет сабағы оқушы үшін күтетін, қызығатын уақытқа айналады.
Қазіргі педагогикада жеке тұлғаға бағытталған оқыту басты орын алады. Әр оқушының қызығушылығы, оқу стилі, қабылдау ерекшелігі әртүрлі. Осыны ескере отырып, әдебиет сабағында түрлі әдіс-тәсілдерді қолдану қажет. Біреулер үшін шығарманы сахналау қызықты болса, енді біреулер үшін эссе жазу немесе визуалды жоба жасау тиімді болуы мүмкін. Таңдау мүмкіндігі — мотивацияның маңызды көзі.
Цифрлық технологиялар да әдебиет сабағында мотивацияны арттырудың қуатты құралына айналып отыр. Электронды кітаптар, аудиокітаптар, әдеби подкасттар, интерактивті платформалар — мұның бәрі оқушының оқу тәжірибесін байытады. Әсіресе визуалды және аудиалды материалдар мәтінді тереңірек түсінуге көмектеседі. Бірақ технология — мақсат емес, құрал екенін ұмытпау керек. Негізгі мақсат — оқушыны ойландыру, сезіндіру, түсіндіру.
Оқуға деген қызығушылықты қалыптастыруда мұғалімнің жеке тұлғасы шешуші рөл атқарады. Егер мұғалімнің өзі кітап оқуды жақсы көрсе, әдебиетке шынайы қызығушылық танытса, бұл оқушыға міндетті түрде әсер етеді. Шынайылық — ең күшті мотивация. Мұғалім өз тәжірибесімен, сүйікті шығармаларымен бөліссе, оқушы да өз оқырмандық жолын табуға ұмтылады.
Оқушының жетістігін мойындау да мотивацияны арттырады. Бұл тек баға қою емес, оның пікірін тыңдау, шығармашылығын бағалау, талпынысын қолдау. Әдебиет сабағында дұрыс немесе бұрыс жауаптан гөрі, ойдың тереңдігі, көзқарастың ерекшелігі маңызды. Осыны сезінген оқушы өз ойын еркін жеткізуге ұмтылады.
Кітап оқу мәдениетін қалыптастыру тек сабақпен шектелмеуі тиіс. Сыныптан тыс оқу, әдеби клубтар, кітап талқылау кештері — мұның бәрі оқушының әдеби ортаға енуіне мүмкіндік береді. Бұл жерде мектеп пен кітапхана, мұғалім мен ата-ана арасындағы байланыс маңызды. Бірлескен әрекет қана тұрақты нәтиже береді.
Қазіргі заманда оқушыға дайын ақпарат жеткілікті. Бірақ сол ақпаратты түсіну, талдау, бағалау қабілеті — бұл әдебиет арқылы дамитын дағды. Сондықтан әдебиет сабағы тек мәтінді меңгеру емес, ойлау мәдениетін қалыптастыру алаңы болуы тиіс. Бұл тұрғыда мотивация — сыртқы емес, ішкі қажеттілікке айналуы керек.
Оқуға құштарлық — бұл бір сәтте пайда болатын қасиет емес. Ол жүйелі жұмыс, дұрыс бағыт, қолайлы орта нәтижесінде қалыптасады. Мұғалім осы үдерістің ұйымдастырушысы, бағыттаушысы. Оның әрбір сабағы — оқушыны кітапқа жақындататын мүмкіндік.
Қорытындылай келе, әдебиет сабағындағы мотивация — көпқырлы, терең үдеріс. Ол тек әдіс-тәсілдер жиынтығы емес, педагогикалық көзқарас, мәдени ұстаным. Оқуға құштар ұрпақ қалыптастыру — бұл тек бүгінгі емес, болашақтың да мәселесі. Себебі кітап оқитын адам — ойлайтын адам, ал ойлайтын қоғам — дамушы қоғам.
Тультаева Перуза Альмахановна,
«Н.Төреқұлов атындағы №13 жалпы білім беретін мектебі» КММ қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі.
Жетісай ауданы.
