Өсімдіктер – жер бетіндегі тіршіліктің негізгі көзі. Олар адамзат пен жануарлар дүниесін азық-түлікпен қамтамасыз етіп қана қоймай, атмосфераны оттегімен байытады, табиғаттағы зат айналымына қатысады және қоршаған ортаның тепе-теңдігін сақтайды. Өсімдіктердің осындай маңызды қызметтерді атқаруы олардың мүшелерінің құрылымы мен қызметіне байланысты. Әрбір өсімдік мүшесі белгілі бір міндет атқарады және барлық мүшелер өзара тығыз байланыста жұмыс істейді.
Өсімдіктердің мүшелері екі үлкен топқа бөлінеді: вегетативті және генеративті мүшелер. Вегетативті мүшелерге тамыр, сабақ және жапырақ жатады. Олар өсімдіктің өсуіне, дамуына және қоректенуіне қатысады. Ал генеративті мүшелерге гүл, жеміс және тұқым кіреді. Бұл мүшелер өсімдіктің көбеюін қамтамасыз етеді.
Тамыр және оның қызметі
Тамыр – өсімдіктің жер астында орналасатын негізгі мүшесі. Ол өсімдікті топыраққа берік бекітіп, суды және минералды заттарды сіңіреді. Тамырдың негізгі қызметтері:
* Өсімдікті топыраққа бекіту;
* Су мен минералды заттарды сіңіру;
* Қоректік заттарды жинақтау;
* Вегетативті көбеюге қатысу.
Кейбір өсімдіктердің тамырларында қоректік заттар жиналады. Мысалы, сәбіз, қызылша және шалқан тамыржемістер болып табылады. Олардың тамырында адам ағзасына қажетті дәрумендер мен минералдар мол мөлшерде кездеседі.
Сабақ және оның қызметі
Сабақ – өсімдіктің жер үстіндегі тірек мүшесі. Ол тамыр мен жапырақты байланыстырып, олардың арасындағы зат алмасуды қамтамасыз етеді. Сабақтың негізгі қызметтері:
* Өсімдікті тік ұстап тұру;
* Су мен қоректік заттарды тасымалдау;
* Жапырақ, гүл және жемістерді орналастыру;
* Кейбір өсімдіктерде қоректік заттарды жинау.
Сабақтың ішкі бөлігінде өткізгіш ұлпалар орналасқан. Олар арқылы тамырдан сіңірілген су мен минералдар жапырақтарға жеткізіледі. Ал жапырақта түзілген органикалық заттар өсімдіктің басқа мүшелеріне таралады. Картоптың түйнегі мен кактустың сабағы қоректік заттар мен суды жинақтау қызметін атқарады.
Жапырақ және оның қызметі
Жапырақ – өсімдіктің ең маңызды мүшелерінің бірі. Ол көбінесе жасыл түсті болады, себебі құрамында хлорофилл пигменті бар. Жапырақтың негізгі қызметтері:
* Фотосинтез процесін жүзеге асыру;
* Газ алмасу;
* Судың булануы.
Фотосинтез кезінде өсімдік күн сәулесінің әсерінен көмірқышқыл газын және суды пайдаланып, органикалық заттар түзеді. Осы процестің нәтижесінде атмосфераға оттегі бөлінеді. Сондықтан өсімдіктерді «Жердің жасыл өкпесі» деп атайды.
Жапырақтар арқылы өсімдік тыныс алады. Сонымен қатар артық су буланып, өсімдіктің ішкі температурасы реттеледі. Әртүрлі өсімдіктердің жапырақтарының пішіні мен көлемі әртүрлі болады. Бұл олардың тіршілік ортасына бейімделуінің нәтижесі.
Гүл және оның қызметі
Гүл – өсімдіктің көбею мүшесі. Ол әсемдігімен ғана емес, табиғаттағы маңызды рөлімен де ерекшеленеді. Гүлдің негізгі қызметі – тұқым түзуге қатысу.
Гүл бірнеше бөліктен тұрады: тостағанша жапырақша, күлте жапырақша, аталық және аналық. Аталық тозаң түзсе, аналықта тұқымбүршік орналасады. Тозаңдану нәтижесінде ұрықтану процесі жүреді.
Көптеген өсімдіктердің гүлдері ашық түсті әрі хош иісті болады. Бұл жәндіктерді өзіне тартуға көмектеседі. Аралар мен көбелектер гүлден гүлге қонып жүріп, тозаңдануға ықпал етеді.
Жеміс және оның қызметі
Жеміс – ұрықтанудан кейін гүлдің аналығынан дамитын мүше. Оның негізгі қызметі – тұқымды қорғау және таралуына жағдай жасау.
Жемістер шырынды және құрғақ болып бөлінеді. Алма, алмұрт, өрік сияқты жемістер шырынды жемістерге жатады. Ал бидай, жүгері және күнбағыс құрғақ жемістер түзеді.
Жемістердің табиғаттағы маңызы зор. Олар көптеген жануарлар мен адамдар үшін азық болып табылады. Сонымен қатар жемістер арқылы тұқымдар алыс қашықтықтарға таралады.
Тұқым және оның қызметі
Тұқым – жаңа өсімдіктің бастамасы. Оның ішінде ұрық және қоректік заттар қоры болады. Қолайлы жағдай туған кезде тұқым өніп, жаңа өсімдікке айналады.
Тұқымның негізгі қызметтері:
* Өсімдіктің көбеюін қамтамасыз ету;
* Ұрықты қорғау;
* Қоректік заттарды сақтау;
* Түрдің сақталуына ықпал ету.
Тұқымдар желмен, сумен, жануарлар арқылы немесе адамның көмегімен таралады. Бұл өсімдіктердің кең аумаққа жайылуына мүмкіндік береді.
Өсімдік мүшелерінің өзара байланысы
Өсімдіктің барлық мүшелері бір-бірімен тығыз байланысты. Тамыр суды сіңіріп, оны сабақ арқылы жапыраққа жеткізеді. Жапырақ фотосинтез нәтижесінде қоректік заттар түзеді. Бұл заттар сабақ арқылы басқа мүшелерге таралады. Гүлден жеміс пен тұқым түзіліп, өсімдіктің жаңа ұрпағы пайда болады.
Егер бір мүшенің қызметі бұзылса, бүкіл өсімдіктің тіршілігіне әсер етеді. Сондықтан әрбір мүше өсімдіктің қалыпты өмір сүруі үшін маңызды рөл атқарады.
Өсімдіктердің мүшелері – табиғаттың ғажайып үйлесімді жүйесі. Тамыр, сабақ және жапырақ өсімдіктің өсуі мен қоректенуін қамтамасыз етсе, гүл, жеміс және тұқым оның көбеюіне жауап береді. Әрбір мүшенің өзіндік қызметі бар және олар бір-бірімен тығыз байланыста жұмыс істейді. Өсімдіктерді зерттеу арқылы біз табиғаттың заңдылықтарын тереңірек түсінеміз және қоршаған ортаны қорғаудың маңызын сезінеміз. Сондықтан өсімдіктерді аялау, күтіп-баптау және табиғатты қорғау – әр адамның міндеті.
Алдуашова Нуржамал Мейрбековна,
«Н.Төреқұлов атындағы №13 ЖББМ» КММ биология пәнінен қосымша білім беру педагогы.
Жетісай ауданы.
