Қазіргі қоғамдағы ең өзекті мәселелердің бірі – отбасы құндылығы мен бала тәрбиесі. Технология дамып, уақыт өзгерген сайын адамзаттың өмір сүру салты жаңарғанымен, ешқашан өзгермейтін асыл ұғым бар. Ол – отбасы. Себебі отбасы – адам өмірінің бастауы, мейірім мен сенімнің ордасы, тәрбие мен тағылымның алтын бесігі. Ұлттың болашағы да, қоғамның келешегі де отбасындағы тәрбиеге тікелей байланысты. Сондықтан «Отбасы – бақыт мекені» деген ұғым әрбір жанның жүрегінде терең орын алуы тиіс.
Бүгінде жас ұрпақ тәрбиесіне қатысты көптеген мәселелер қоғам назарында тұр. Әсіресе балалардың қауіпсіздігі, психологиялық тұрақтылығы, рухани тәрбиесі, әлеуметтік ортадағы орны – маңызды тақырыптардың біріне айналды. Осы орайда «Адал ата-ана – қауіпсіз балалық шақ» ұғымы ерекше мәнге ие. Өйткені баланың қауіпсіз әрі бақытты өмір сүруі ең алдымен ата-ананың тәрбиесіне, мінезіне, жауапкершілігіне байланысты.
Отбасы – тек бір шаңырақ астында өмір сүру емес. Отбасы – өзара сыйластық, сенім, қамқорлық, жауапкершілік пен махаббатқа құрылған рухани орта. Бала ең алғашқы тәрбиені отбасынан алады. Оның сөйлеуі, ойлауы, адамдармен қарым-қатынасы, мінез-құлқы, өмірге деген көзқарасы – бәрі отбасындағы тәрбие арқылы қалыптасады. Сондықтан халқымыз «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» деп бекер айтпаған.
Қазіргі заманда ата-ананың бала тәрбиесіндегі рөлі бұрынғыдан да маңызды бола түсті. Себебі ақпарат ағыны күшейген уақытта бала санасына әсер ететін факторлар көбейді. Әлеуметтік желі, түрлі интернет платформалар, сыртқы ортадағы жағымсыз әрекеттер кей жағдайда баланың психологиясына теріс ықпал етуі мүмкін. Осындай кезде баланың жан дүниесін түсініп, бағыт-бағдар беретін ең жақын адам – ата-ана.
Адал ата-ана дегеніміз – тек баласын асырап, материалдық жағдайын жасап отырған адам ғана емес. Адал ата-ана – баласына дұрыс тәрбие беріп, шынайы қамқорлық танытып, өзінің іс-әрекеті арқылы үлгі болатын тұлға. Бала ата-ананың айтқан сөзінен бұрын, жасаған әрекетіне көбірек мән береді. Егер ата-ана өтірік айтса, дөрекілік көрсетсе немесе жауапкершіліксіз әрекет етсе, бала да соны қайталайды. Ал ата-ана адалдықты, еңбекқорлықты, мейірімділікті өмір салтына айналдырса, бала бойында да сол қасиеттер қалыптасады.
Бүгінде қоғамда балалар арасындағы буллинг, кибербуллинг, құқықбұзушылық, ерте жастағы психологиялық күйзеліс секілді мәселелер жиі кездеседі. Мұның басты себептерінің бірі – бала мен ата-ана арасындағы байланыстың әлсіреуі. Кейбір ата-аналар күнделікті тіршіліктің қамымен жүріп, баласының ішкі жан дүниесіне жеткілікті көңіл бөле алмай жатады. Ал балаға ең қажетті нәрсе – қымбат телефон немесе сәнді киім емес, ата-анасының махаббаты мен жылы сөзі.
Қауіпсіз балалық шақ – тек баланың физикалық қауіпсіздігі ғана емес, оның психологиялық және рухани тыныштығы. Бала өзін отбасында еркін, қорғалған әрі бағалы сезінуі керек. Егер үйде ұрыс-керіс, дөрекілік, түсінбеушілік көп болса, ол баланың мінезіне кері әсер етеді. Сондықтан әрбір ата-ана отбасыдағы жылулықты сақтауға ерекше мән беруі тиіс.
Мектеп пен отбасының байланысы да бала тәрбиесінде шешуші рөл атқарады. Бүгінгі мектеп тек білім беретін орын ғана емес, тұлға тәрбиелейтін орта. Мұғалім мен ата-ана бірлесе жұмыс істеген жағдайда ғана бала саналы, білімді, мәдениетті болып қалыптасады. Осы бағытта мектептерде түрлі тәрбиелік іс-шаралар, ата-аналар жиналыстары, психологиялық тренингтер мен отбасылық жобалар ұйымдастырылуда. Мұндай жұмыстар отбасы құндылығын нығайтып, ата-ананың жауапкершілігін арттыруға ықпал етеді.
Әсіресе ұлттық тәрбиеге ерекше көңіл бөлу қажет. Қазақ халқы қашанда отбасы тәрбиесіне үлкен мән берген. «Әке – асқар тау, ана – бұлақ, бала – жағасындағы құрақ» деп отбасының әр мүшесіне құрметпен қараған. Ұл балаға – ерлік пен жауапкершілік, қыз балаға – инабаттылық пен ізеттілік тәрбиесі берілген. Бүгінгі таңда осы ұлттық құндылықтарды жаңғырту – уақыт талабы.
Заманауи ата-ана баламен тек бақылаушы ретінде емес, дос ретінде де қарым-қатынас орната білуі керек. Бала өз мәселесін ата-анасына еркін айтып, кеңес сұрай алатын деңгейде болуы маңызды. Ашық диалог орнаған отбасында сенім болады, ал сенім бар жерде қауіпсіздік те болады.
Сонымен қатар, балалардың бос уақытын тиімді ұйымдастыру да маңызды мәселе. Қазіргі кезде көптеген балалар уақытын телефон мен интернетке тәуелді өткізіп жүр. Бұл олардың денсаулығына да, психологиясына да әсер етеді. Сондықтан ата-аналар баласының қызығушылығын зерттеп, спортқа, өнерге, кітап оқуға, пайдалы үйірмелерге бағыттауы қажет. Отбасылық демалыс, бірлескен әңгіме, ортақ дәстүрлер – отбасы арасындағы байланысты күшейтетін маңызды құралдар.
Отбасыдағы әкенің орны да ерекше. Кейбір жағдайда бала тәрбиесі тек ананың міндеті сияқты қабылданады. Алайда ұл-қыздың тұлға болып қалыптасуында әкенің рөлі орасан зор. Әкенің қамқорлығы, жауапкершілігі, тәрбиесі – баланың болашақ өміріне әсер ететін маңызды фактор. Әсіресе ұл бала әкесіне қарап өседі. Сондықтан әрбір әке өз баласына үлгі бола білуі керек.
Ал ананың мейірімі – отбасының шуағы. Ана махаббатын сезініп өскен бала мейірімді, сабырлы, адамгершілігі мол болып қалыптасады. Халқымыздың «Ана көрген тон пішер» деуі де бекер емес. Ана тәрбиесі – ұлт тәрбиесінің негізі.
Бүгінгі таңда мемлекет тарапынан да отбасы институтын нығайтуға бағытталған жұмыстар жүргізілуде. Түрлі бағдарламалар, заңдар, әлеуметтік қолдау шаралары жүзеге асырылып келеді. Дегенмен отбасының берік болуы тек заңмен емес, адамдардың сана-сезімімен, рухани мәдениетімен өлшенеді. Әрбір ата-ана өз отбасына жауапкершілікпен қарап, бала тәрбиесіне немқұрайлы қарамауы тиіс.
Тәрбие – үздіксіз процесс. Балаға бір күнде жақсы қасиет дарыту мүмкін емес. Ол күнделікті қарым-қатынас, өнеге, мейірім арқылы қалыптасады. Сондықтан бала тәрбиесінде сабыр мен тұрақтылық қажет. Баланы қорқытып емес, түсіндіру арқылы тәрбиелеу – қазіргі заман талабы.
Қорытындылай келе, отбасы – адам өміріндегі ең қымбат құндылық. Бақытты отбасы – бақытты қоғамның негізі. Ал адал ата-ана – қауіпсіз балалық шақтың кепілі. Әрбір бала махаббат пен қамқорлыққа толы ортада өмір сүруге лайық. Сондықтан отбасы құндылығын дәріптеу, ата-ананың жауапкершілігін арттыру, бала қауіпсіздігін қамтамасыз ету – баршамыздың ортақ міндетіміз.
Біз тәрбиелеп отырған бүгінгі ұрпақ – ертеңгі ел болашағы. Олардың саналы, білімді, тәрбиелі болып өсуі – отбасы мен мектептің бірлескен еңбегінің нәтижесі. Ендеше, әр шаңырақта сыйластық пен мейірім салтанат құрсын, әр баланың балалық шағы қауіпсіз әрі бақытты болсын!
Бейсенова Мадина Мустафаевна,
«Н.Төреқұлов атындағы №13 ЖББМ» КММ
директорының тәрбие жұмысы жөніндегі орынбасары, тарих пәні мұғалімі.
Жетісай ауданы.
