Қазіргі білім беру жүйесінде цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы мұғалімнің оқыту әдістерін жаңартуды талап етеді. Соңғы жылдары жасанды интеллект (ЖИ) технологиялары білім беру үдерісіне белсенді ене бастады. Әсіресе тарих пәнін оқытуда жасанды интеллект тарихи ақпаратты іздеу, мәтінді талдау, оқу материалдарын жүйелеу, тапсырмалар құрастыру және оқушының жеке оқу қажеттілігіне бейімделген білім беру мүмкіндіктерін ұсынады. Дегенмен ЖИ-ді қолдану барысында ақпараттың дұрыстығын тексеру, академиялық адалдықты сақтау, дайын жауапқа тәуелділіктің алдын алу сияқты мәселелер де туындайды. Мақалада тарих пәнін оқытудағы жасанды интеллекттің мүмкіндіктері мен шектеулері қарастырылып, оны тиімді пайдаланудың педагогикалық жолдары ұсынылады.
Түйін сөздер: жасанды интеллект, тарих пәні, цифрлық білім беру, тарихи ойлау, сыни ойлау, ақпараттық сауаттылық, академиялық адалдық.
Кіріспе
XXI ғасырда білім беру саласы цифрлық өзгерістердің жаңа кезеңіне қадам басты. Интернет, электрондық білім беру ресурстары, интерактивті платформалар және жасанды интеллект мұғалім мен оқушының оқу үдерісіндегі мүмкіндіктерін кеңейтуде. Жасанды интеллект – адамның белгілі бір интеллектуалдық әрекеттерін компьютерлік жүйелер арқылы орындауға мүмкіндік беретін технологиялар жиынтығы.
Тарих пәнінің ерекшелігі – оқушы тек дайын ақпаратты есте сақтап қана қоймай, тарихи оқиғалардың себептері мен салдарын анықтап, деректерді салыстырып, тарихи тұлғалардың қызметін бағалап, өз пікірін дәлелдей білуі қажет. Осы тұрғыдан алғанда, ЖИ технологиялары мұғалімнің жұмысын жеңілдететін құрал ғана емес, оқушының зерттеушілік және сыни ойлау қабілетін дамытуға мүмкіндік беретін қосымша ресурс бола алады.
Тарих сабағында жасанды интеллектті қолдану мүмкіндіктері
Біріншіден, жасанды интеллект оқу материалдарын дайындау барысында мұғалімге көмек бере алады. Мұғалім белгілі бір тарихи тақырып бойынша сұрақтар, тест тапсырмалары, пікірталас сұрақтары, сабақ жоспарының элементтері немесе деңгейлік тапсырмалар дайындау үшін ЖИ құралдарын пайдалана алады. Мысалы, «Қазақ хандығының құрылуы» тақырыбында оқушылардың жас ерекшелігіне қарай қарапайым, орта және күрделі деңгейдегі тапсырмаларды құрастыруға болады.
Екіншіден, ЖИ оқушылардың тарихи мәтінмен жұмыс жасау дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді. Оқушы тарихи құжатты немесе мәтінді ЖИ көмегімен қысқаша құрылымдап, негізгі ойларды анықтап, кейін сол ақпаратты бастапқы дерекпен салыстыра алады. Бұл тәсіл оқушыны ақпаратты дайын күйінде қабылдамай, оны талдауға бағыттайды.
Үшіншіден, жасанды интеллект тарихи тұлғалардың қызметін немесе тарихи оқиғаларды әртүрлі көзқарас тұрғысынан талқылауға жағдай жасайды. Мысалы, оқушы белгілі бір тарихи оқиғаға қатысты бірнеше сұрақ дайындап, алынған жауаптарды оқулықтағы және тарихи деректердегі мәліметтермен салыстырады. Мұндай жұмыс оқушының сыни ойлау қабілетін қалыптастыруға ықпал етеді.
Төртіншіден, ЖИ арқылы оқыту материалдарын оқушының деңгейіне бейімдеуге болады. Бір оқушыға негізгі ұғымдарды түсіндіретін тапсырма ұсынылса, екінші оқушыға тарихи деректерді салыстыру немесе себеп-салдарлық байланыстарды анықтау тапсырмасы берілуі мүмкін. Бұл саралап оқыту тәсілін жүзеге асыруға көмектеседі.
Жасанды интеллектті қолданудың шектеулері
ЖИ технологияларын пайдаланудың мүмкіндіктерімен қатар, белгілі бір шектеулері де бар. Ең маңызды мәселелердің бірі – жасанды интеллект ұсынған ақпараттың әрдайым дұрыс болмауы. Кей жағдайда жүйе тарихи даталарды, тұлғалардың есімдерін немесе оқиғалардың мазмұнын қате көрсетуі мүмкін. Сондықтан тарих пәнінде ЖИ берген кез келген ақпаратты оқулықпен, ғылыми әдебиеттермен және сенімді тарихи дереккөздермен салыстырып тексеру қажет.
Екінші мәселе – оқушының дайын жауапқа тәуелді болуы. Егер оқушы тапсырманың жауабын толықтай ЖИ-ге орындатса, оның өз бетінше ойлау, талдау және қорытынды жасау дағдылары жеткілікті деңгейде қалыптаспайды. Сондықтан мұғалім ЖИ-ді «дайын жауап беруші» емес, оқу үдерісіндегі көмекші құрал ретінде қолдануды үйретуі керек.
Үшінші мәселе – академиялық адалдық. Оқушы ЖИ көмегімен дайын мәтін алып, оны өзінің жеке жұмысы ретінде ұсынбауы тиіс. Мұғалім оқушыларға ЖИ пайдаланған жағдайда ақпаратты қайта өңдеп, өз ойын қосу және пайдаланылған деректерді көрсету қажеттігін түсіндіруі маңызды.
Мұғалімнің рөлі
Жасанды интеллекттің дамуына қарамастан, мұғалімнің рөлі төмендемейді. Керісінше, мұғалімнің бағыттаушы және сарапшы ретіндегі қызметі арта түседі. Мұғалім оқушыға ақпаратты қайдан алу керектігін ғана емес, оның қаншалықты сенімді екенін анықтауды да үйретуі қажет.
Тарих сабағында тиімді әдістің бірі – «ЖИ жауабы + тарихи дерек» салыстыру тапсырмасы. Бұл кезде оқушы алдымен ЖИ-ден белгілі бір сұраққа жауап алады. Кейін сол жауапты оқулықпен немесе тарихи дерекпен салыстырады. Қай ақпарат сәйкес келетінін, қай жерде қате немесе толық емес мәлімет бар екенін анықтайды. Соңында оқушы өз қорытындысын жасайды.
Мұндай тапсырмалар ақпараттық сауаттылықпен қатар, тарихи ойлау мен сыни ойлау қабілеттерін дамытуға мүмкіндік береді.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, жасанды интеллект – тарих пәнін оқытуда жаңа мүмкіндіктер ұсынатын заманауи цифрлық құрал. Оның көмегімен мұғалім оқу тапсырмаларын дайындап, оқу материалдарын саралап, оқушылардың зерттеушілік әрекетін ұйымдастыра алады. Ал оқушылар тарихи ақпаратты талдау, салыстыру және өз пікірін дәлелдеу барысында ЖИ мүмкіндіктерін тиімді пайдалана алады.
Сонымен бірге ЖИ-ді шектен тыс немесе бақылаусыз қолдану тарихи ақпараттың бұрмалануына, дайын жауапқа тәуелділікке және академиялық адалдық мәселелеріне әкелуі мүмкін. Сондықтан жасанды интеллект мұғалімді алмастыратын құрал ретінде емес, мұғалімнің кәсіби қызметін толықтыратын технология ретінде қарастырылуы қажет.
Тарих пәнінде ЖИ-ді тиімді қолданудың негізгі шарты – «ақпаратты алу – тексеру – салыстыру – талдау – қорытынды жасау» қағидатын сақтау. Осы тәсіл оқушының тек цифрлық сауаттылығын ғана емес, тарихи ойлау мәдениетін де қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Маженов Салқынбай Накипбекович,
№11″ Жеңіс » мектеп гимназия» тарих пәні бойынша қосымша білім беру педагогі.
ЖЕТІСАЙ АУДАНЫ.
