Аннотация: Мақалада бастауыш сынып оқушыларына тұтас және тұтас емес мәтіндерді қатар оқыту жолдары қарастырылады. Кесте, сызба, диаграмма, күнтізбе, хабарландыру, карта мен инфографикадағы ақпаратты табу, салыстыру, байланыстыру және қорытындылау дағдыларын қалыптастыратын бес қадамды жұмыс алгоритмі ұсынылады. Тапсырмалар 1–4-сынып оқушыларының жас ерекшелігіне қарай күрделендіріліп берілген.
Түйін сөздер: тұтас мәтін, тұтас емес мәтін, графикалық ақпарат, оқылым, функционалдық сауаттылық, бастауыш сынып.
Кіріспе
Бастауыш сынып оқушысы ақпаратты тек әңгіме, ертегі немесе мақала түрінде ғана кездестірмейді. Сабақ кестесі, ауа райы болжамы, дүкен бағасы, мәзір, жол сызбасы, күнтізбе мен хабарландыру да күнделікті оқылымның бір бөлігі. Мұндай материалдарда мағына сөйлемдер арқылы ғана емес, баған, белгі, түс, сан, сурет және олардың кеңістікте орналасуы арқылы беріледі. Сондықтан баланы мәтінді дауыстап оқуға үйретумен шектелмей, ақпараттың қайда және қалай берілгенін байқауға, бірнеше деректі байланыстыруға және сол дерек негізінде шешім шығаруға жетелеу қажет.
Тұтас мәтінде ақпарат сөйлемдер мен абзацтар арқылы бірізді беріледі. Тұтас емес мәтінде мәлімет кесте, сызба, диаграмма, карта немесе белгі түрінде ұйымдастырылады. Екі мәтін түрін өзара байланыстыру оқушыға бір ақпараттың әртүрлі формада берілуі мүмкін екенін түсіндіреді. Бұл дағды қазақ тілі мен әдебиеттік оқу сабақтарында ғана емес, математика, дүниетану, жаратылыстану және цифрлық сауаттылық пәндерінде де қолданылады.
Мақсат пен міндеттер
Мақаланың мақсаты – бастауыш сынып оқушыларының тұтас және тұтас емес мәтіндерден ақпаратты табу, түсіндіру, салыстыру және қорытындылау дағдыларын дамытуға арналған қолжетімді әдістемелік жүйе ұсыну.
Негізгі міндеттер:
- • Тұтас және тұтас емес мәтіндердің құрылымдық ерекшелігін ажырату;
- • Графикалық ақпаратты оқудың кезеңдік алгоритмін сабақта қолдану;
- • 1–4-сыныпқа арналған тапсырмаларды жеңілден күрделіге құрастыру;
- • Оқушы жауабын дәлелмен толықтыруға және дерек негізінде қорытынды жасауға үйрету.
Тұтас және тұтас емес мәтіннің ерекшелігі
Мәтіндер құрылымы, оқу бағыты, атқаратын негізгі әрекеттері мен берілу формалары бойынша ажыратылады:
- Құрылымы: Тұтас мәтінде сөйлемдер мен абзацтар бірізді орналасады. Тұтас емес мәтінде ақпарат сызба, диаграмма, белгі, сурет немесе карта түрінде топтастырылады.
- Оқу бағыты: Тұтас мәтін көбіне басынан соңына қарай ретпен оқылады. Тұтас емес мәтінде алға қойылған мақсатқа сай қажетті бөлік таңдалып қаралады.
- Негізгі әрекет: Тұтас мәтінде оқиға мен ой байланысын түсіну маңызды болса, тұтас емес мәтінде орналасу, өлшем, сан, түс және шартты белгілердің байланысын ашу талап етіледі.
- Мысалдар: Тұтас мәтінге әңгіме, ертегі, танымдық мақалалар жатса; тұтас емес мәтінге ауа райы болжамы, күнтізбе, мәзір, карта, жарнама, т.б. жатады.
Графикалық ақпаратты оқудың бес қадамы
Оқушыларға графикалық ақпаратты талдауды жеңілдету үшін мынадай кезеңдік алгоритм қолданылады:
- 1-қадам. Мақсатты анықтау: Нені білу керек екенін нақтылау. Сұрақты алдымен оқып алу ұсынылады.
- 2-қадам. Құрылымды шолу: Материалдың атауына, бөлімдеріне, бағыттарына, белгілері мен өлшем бірліктеріне назар аудару.
- 3-қадам. Нақты деректі табу: Сұраққа қажетті санды, күнді, бағытты немесе белгіні анықтау.
- 4-қадам. Деректерді байланыстыру: Екі не одан көп мәліметті салыстыру, айырмасын немесе ортақ белгісін табу.
- 5-қадам. Қорытындыны дәлелдеу: Жауапты толық сөйлеммен айтып, қай дерекке сүйенгенін көрсету.
Сыныптар бойынша тапсырмаларды күрделендіру
- 1-сынып: Пиктограмма, суретті күн тәртібі және қарапайым белгілер ұсынылады. Негізгі тапсырма – белгіні атау, затты табу, бір деректі көрсету.
- 2-сынып: Апталық сабақ кестесі, күнтізбе, мәзір, ауа райы бақылаулары беріледі. Негізгі тапсырма – әртүрлі бағыттағы мәліметтерді қиыстырып оқу, екі деректі салыстыру.
- 3-сынып: Бағанды диаграмма, қарапайым карта, хабарландырулар тартылады. Негізгі тапсырма – сандық айырманы анықтау, маршрут таңдау, шартты белгіні түсіндіру.
- 4-сынып: Инфографика, бірнеше дереккөзден құралған мәтіндер беріледі. Негізгі тапсырма – деректерді біріктіру, қорытынды жасау, пікірін дерекпен дәлелдеу.
Сабақта қолданылатын тапсырма үлгілері
Ауа райын жоспармен байланыстыру
Оқушыға бес күндік ауа райы сипаттамасы мен қысқа мәтін ұсынылады. Мысалы, мәтінде сыныптың сәрсенбі күні серуенге шығуды жоспарлағаны айтылады. Оқушы берілген деректен сол күннің температурасын, жауын-шашын белгісін және жел күшін табады. Кейін серуенге қолайлы киімді таңдап, шешімін екі дерекпен дәлелдейді.
Күнтізбе мен хабарландыруды салыстыру
Хабарландыруда іс-шараның күні, басталу уақыты және орны беріледі. Күнтізбеде сол айдағы демалыс және оқу күндері белгіленеді. Оқушылар іс-шараның аптаның қай күні өтетінін, сабақтан кейін баруға мүмкіндік бар-жоғын анықтайды. Мұнда ақпаратты бір мәтіннен табу жеткіліксіз: бала екі дереккөздегі мәліметті біріктіреді.
Диаграмма бойынша қорытынды жасау
Сынып оқушыларының сүйікті спорт түрлері бойынша көрсеткіштер беріледі. Алдымен ең жоғары және ең төмен көрсеткіштер анықталады. Кейін екі көрсеткіштің айырмасы есептеледі. Соңғы сұрақта оқушы мектеп үйірмесін таңдауға ұсыныс айтып, дерекпен негіздейді. Бұл тапсырма оқылым мен математикалық сауаттылықты байланыстырады.
Мәтінді жүйелендірілген түрге айналдыру
Оқушылар қысқа танымдық мәтіннен үш негізгі деректі таңдап, оларды «Нысан – белгісі – пайдасы» үлгісінде реттейді. Келесі кезеңде осы реттелген деректерге сүйеніп, екі-үш сөйлемнен тұратын тұтас мәтін құрайды. Ақпаратты бір форматтан екінші форматқа ауыстыру оның мағынасын терең түсінуге көмектеседі.
Сұрақтарды деңгейлеп құрастыру
- 1. Ақпаратты табу (көрсетілген деректі анықтау): Мысалы: Бейсенбі күні қандай іс жоспарланған?
- 2. Түсіндіру (белгі мен санның мағынасын ашу): Мысалы: Бұл белгі нені білдіреді?
- 3. Салыстыру (екі деректің ұқсастығы мен айырмасын табу): Мысалы: Қай күн жылырақ және қанша градусқа?
- 4. Байланыстыру (бірнеше бөліктегі ақпаратты біріктіру): Мысалы: Мәтін мен графикалық дерекке сүйеніп, ең қолайлы уақытты таңда.
- 5. Бағалау (шешім шығарып, дерекпен дәлелдеу): Мысалы: Ұсыныспен келісесің бе? Жауабыңды екі дерекпен негізде.
Бағалау және кері байланыс
Графикалық мәтінмен жұмысты бағалағанда жауаптың соңғы нәтижесіне ғана емес, оқушының деректі қалай тапқанына назар аудару қажет. Қысқа қалыптастырушы бағалау үшін төрт өлшем жеткілікті: қажетті бөлікті табады; шартты белгі мен өлшемді дұрыс түсіндіреді; кемінде екі деректі байланыстырады; қорытындысын мәтіндегі немесе графикадағы дәлелмен негіздейді.
Кері байланыс нақты әрекетке бағытталғаны пайдалы. «Дұрыс емес» деудің орнына «Бөлім атауын қайта оқы», «Өлшем бірлігін тексер», «Жауабыңа екінші деректі қос» немесе «Қай белгіге сүйенгеніңді көрсет» деген нұсқаулар оқушыға қатесін өзі түзетуге мүмкіндік береді.
Саралау және қолдау
Оқу қарқыны баяу оқушыға артық дерегі аз, ірі қаріппен берілген материалдар ұсынылады. Қажетті жолды ерекшелеуге немесе сұрақты қадамдарға бөлуге болады. Қабілеті жоғары оқушыға екі графикалық мәтінді салыстыру, жетіспейтін деректі анықтау, қате сипатталған деректерді түзету немесе өзі шағын инфографика құрастыру тапсырмасы беріледі. Саралау мәтіннің тақырыбын өзгертпей, дерек көлемі мен ойлау әрекетінің күрделілігін реттеу арқылы жүзеге асады.
Қорытынды
Тұтас және тұтас емес мәтіндерді жүйелі байланыстыру бастауыш сынып оқушысының ақпаратты саналы оқуына жағдай жасайды. Оқушы мәтіннің мазмұнын ғана емес, оның құрылымын, шартты белгілерін және деректер арасындағы қатынасты түсіне бастайды. Мұғалім бес қадамды алгоритмді әр пәнде тұрақты қолданса, бала қажетті ақпаратты табу, салыстыру, қорытындылау және шешімін дәлелдеу әрекеттерін біртіндеп меңгереді.
Тиімді жұмыстың негізгі шарты – тапсырманы жас ерекшелігіне сай құру және графикалық мәтінді нақты өмірлік жағдаятпен байланыстыру. Күнтізбе, кесте, карта, мәзір немесе диаграмма оқушы үшін түсінікті мақсатпен ұсынылғанда, оқу әрекеті практикалық мәнге ие болады.
№ 71 ЖББМ КММ
бастауыш сынып мұғалімі
Ширинова Ғалия Жумашовна
ЖЕТІСАЙ АУДАНЫ
