«Тілі жоғалған жұрттың өзі де жоғалады».
Ахмет Байтұрсынұлы
Бүгінгі бала – алақанындағы шағын экран арқылы тұтас әлеммен тілдесіп отырған ұрпақ. Ол бір сәтте әлемнің екінші шетіндегі жаңалықты көріп, бірнеше тілдегі ақпаратты тыңдап, жасанды интеллектімен сұхбаттаса алады. Кеше ғана таңғажайып көрінген дүниелер бүгін оның күнделікті өмірінің бір бөлшегіне айналды. Уақыт өзгерді. Қоғам өзгерді. Баланың дүниені қабылдауы да өзгерді.
Бірақ өзгермейтін бір құндылық бар.
Ол – ана тілі.
Ана тілі – адамның алғашқы естіген әлдиі, әженің әңгімесі, атаның батасы, әкенің өсиеті, ананың мейірімі. Тіл – бізге тек қарым-қатынас жасау үшін берілген құрал емес. Ол – халықтың ғасырлар бойы жинаған рухани тәжірибесі мен тарихи жадын келесі ұрпаққа жеткізетін алтын көпір.
Сондықтан жаһандану дәуірінде «Баламыз қанша тіл біледі?» деген сұрақпен қатар, «Баламыз ана тілінде қаншалықты ойлай алады, сезіне алады, ойын көркем әрі сауатты жеткізе алады?» деген сауалды да қоюымыз қажет.
ТІЛ – ҰЛТТЫҢ ЖАДЫ
Қазақтың бір ғана «айналайын» деген сөзінің бойында қаншама жылылық жатыр! «Қарағым», «шырағым», «құлыным» деген сөздерді басқа тілге сөзбе-сөз аударуға болар, бірақ олардың қазақ жүрегіндегі бояуын, мейірімін, астарындағы сезімді толық жеткізу қиын.
Өйткені тіл – сөздердің жиынтығы ғана емес.
Тіл – дүниетаным. Тіл – мінез. Тіл – жады.
Халқымыз ғасырлар бойы ұрпағын ұзақ ережелермен емес, бір ауыз нақылмен тәрбиеледі. «Үлкенге – құрмет, кішіге – ізет», «Отан – оттан да ыстық», «Бірлік бар жерде тірлік бар», «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» деген сөздердің әрқайсысы – тұтас тәрбие мектебі.
Бабаларымыз баласына туған жерді сүюді де, үлкенді сыйлауды да, ар-ұятты биік қоюды да тіл арқылы үйретті. Демек, ана тілін үйрету – балаға сөз жаттату ғана емес, оған ұлттың рухани кодын аманаттау.
ЖАҺАНДАНУ: ҚАУІП ПЕ, МҮМКІНДІК ПЕ?
Бүгінгі ұрпақ әлемге ашық болуы керек. Шет тілдерін меңгерген, технологияны игерген, бәсекеге қабілетті жастар – еліміздің болашағы. Сондықтан жаһанданудан қорғанып, әлемнен оқшаулану дұрыс шешім емес.
Мәселе – әлемге ашыла отырып, өзімізді жоғалтып алмауда.
Бірнеше тіл білу – артықшылық. Ал сол тілдердің арасында ана тілінің орнын төмендету – рухани әлсіреудің бастауы болуы мүмкін.
Қазіргі баланың тілдік ортасына назар аударайықшы. Таңертең телефоннан әлеуметтік желіні ашады. Күні бойы қысқа бейнероликтер көреді. Түрлі тілдегі ән тыңдайды. Интернеттегі қысқартылған сөздер мен аралас сөйлемдерді қабылдайды. Бірте-бірте оның күнделікті сөздік қоры да сол ортаның ықпалына түседі.
Кейде оқушының:
– Апай, түсініп тұрмын, бірақ қазақша жеткізе алмай тұрмын, – деген сөзін естиміз.
Осы бір қарапайым сөйлемнің астарында үлкен мәселе жатыр. Бала білімді болуы мүмкін, ақпаратты білуі мүмкін, бірақ ойын ана тілінде жүйелі жеткізе алмаса, біз ойлануымыз керек.
Сондықтан бүгін қазақ тілі мұғалімінің міндеті бұрынғыдан да ауқымды.
ҚАЗАҚ ТІЛІ САБАҒЫ – ҰЛТТЫҚ ТӘРБИЕ АЛАҢЫ
Қазақ тілі мен әдебиеті сабағында біз тек бастауыш пен баяндауышты, септік пен жіктік жалғауларын үйретіп отырған жоқпыз. Біз баланың сөз арқылы ойлауына, пікірін дәлелдеуіне, жақсылық пен жамандықты ажыратуына ықпал етеміз.
Абайды оқытқанда – адам болуды сөз етеміз.
Шәкәрімді оқытқанда – ар мен ұжданды танытамыз.
Мағжанды оқытқанда – елге деген сүйіспеншілікті сезіндіреміз.
Мұхтар Әуезовті оқытқанда – халықтың тарихымен табыстырамыз.
Ал батырлар жырын оқытқанда – елдік пен ерліктің бағасын ұғындырамыз.
Әдебиеттің ғажайыбы да осында. Бала көркем шығарманы оқи отырып, басқа адамның тағдырына үңіледі, қуанышына қуанып, қайғысына ортақтасады. Бұл – оның адамгершілік әлемін қалыптастыратын үлкен мектеп.
Сондықтан әдебиет сабағы «шығарманың тақырыбы мен идеясын анықтаумен» ғана шектелмеуі тиіс. Оқушы шығармадағы мәселені өз өмірімен байланыстырып, «Мен осы кейіпкердің орнында болсам не істер едім?», «Бұл шығарма бүгінгі қоғамға не айтады?» деген сұрақтарға жауап іздегенде ғана әдебиет тірі дүниеге айналады.
ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ ДӘУІРІНДЕГІ АНА ТІЛІ
Бүгінде білім кеңістігіне жасанды интеллект те енді. Оқушы бірнеше секунд ішінде мәтін құрастырып, шығарма жоспарын жасап, ақпарат ала алады.
Бұған тек қауіп ретінде қарау дұрыс емес. Жасанды интеллект қазақ тілін үйретуге, сөздік қорды дамытуға, шығармаларды салыстыруға, шығармашылық тапсырмалар құрастыруға көмектесе алады.
Алайда бір маңызды шекара бар: технология бала үшін ойламауы керек, балаға ойлануға көмектесуі керек.
Егер оқушы дайын эссені көшіріп алса, оның қолында жақсы мәтін болғанымен, санасында жаңа ой қалыптаспайды. Ал егер жасанды интеллект ұсынған мәтінді талдап, қатесін тауып, өз нұсқасын жасап, пікірін дәлелдесе – технология білім құралына айналады.
Болашақта ақпаратты кім тез тапқаны емес, ақпаратты кім саралай алғаны, өз ойын кім дәл әрі көркем жеткізе алғаны маңызды болмақ.
Ал терең ойдың тірегі – бай тіл.
ТІЛ ТӘРБИЕСІ ОТБАСЫНАН БАСТАЛАДЫ
Ана тілін сақтауды тек мектепке жүктеу жеткіліксіз. Бала мектепте күніне бірнеше сағат болса, қалған уақытын отбасында және ақпараттық ортада өткізеді.
Үйде ата-ана баласымен сөйлесе ме?
Әжесі немересіне ертегі айта ма?
Отбасы дастарқан басында телефондарын бір сәтке шетке қойып, әңгімелесе ме?
Бала ата-анасының қолынан кітап көре ме?
Міне, тіл тәрбиесінің бастауы – осындай қарапайым әрекеттерде.
Балаға «қазақша сөйле» деп жүз рет айтқаннан гөрі, онымен қазақша қызықты әңгімелесудің әсері әлдеқайда күшті. «Кітап оқы» дегеннен гөрі, ата-ананың өзі кітап оқып отырғанын көру – үлкен тәрбие.
Өйткені бала біздің айтқанымызды ғана емес, істегенімізді қайталайды.
ТІЛДІ САҚТАУ – ОНЫ ҚОЛДАНУДАН БАСТАЛАДЫ
Тілді сақтау дегеніміз оны тек мерекелік шараларда дәріптеу емес. Ана тіліміз баланың күнделікті өмірінің табиғи тіліне айналуы керек.
Қазақша сапалы кітап оқу, подкаст тыңдау, бейнеролик түсіру, пікірталас ұйымдастыру, театрға бару, әлеуметтік желіде сауатты қазақша контент жасау – мұның бәрі тілдің өміршеңдігін арттырады.
Бүгінгі оқушыға «қазақ тілін құрметте» деумен ғана шектелмей, қазақ тілінің заманауи мүмкіндігін көрсетуіміз керек.
Қазақ тілі – тек өткеннің тілі емес.
Ол – ғылымның да тілі.
Технологияның да тілі.
Кәсіптің де тілі.
Жасанды интеллектінің де тілі.
Болашақтың да тілі болуы тиіс.
Бұл үшін жастар қазақ тілін міндет ретінде емес, мүмкіндік ретінде сезінуі қажет.
ҰРПАҚҚА ҚАЛДЫРАР ЕҢ ҮЛКЕН АМАНАТ
Біз балаларымызға жақсы мектеп, заманауи техника, жайлы өмір қалдыруға тырысамыз. Бірақ солардың бәрінен қымбат бір мұра бар.
Ол – өзінің кім екенін ұмытпайтын сана.
Ал адамның ұлттық санасына апаратын ең қысқа жол – ана тілі.
Ертең біздің балаларымыз әлемнің қай түкпірінде жүрсе де, қандай мамандық иесі болса да, қанша тіл меңгерсе де, қазақтың бір әнін естігенде жүрегі елжіреп, бір шумақ Абайды оқығанда ойға шомып, туған тілінде баласына ертегі айтып отырса – біздің еңбегіміздің ақталғаны.
Жаһандану баламызға әлемнің есігін ашсын.
Технология оның мүмкіндігін кеңейтсін.
Жасанды интеллект білімін толықтырсын.
Бірақ ана тілі оның жүрегіндегі үйі болып қалсын.
Себебі тамыры терең ағаш қана дауылға төтеп береді. Ұлттық құндылықпен сусындаған, ана тілінің уызына жарыған ұрпақ та қандай заман келсе де өзінің болмысын жоғалтпайды.
Тілімізді ұлықтау – өткенге тағзым ғана емес, болашаққа жасалған инвестиция.
Ана тілін сақтау – бір пән мұғалімінің емес, бір мектептің емес, тұтас ұлттың міндеті.
Өйткені ана тілі бар жерде – ұлттық жады бар.
Ұлттық жады бар жерде – рух бар.
Рухы бар елдің – болашағы бар.
Тультаева Перуза Альмахановна,
«Н.Төреқұлов атындағы №13 ЖББМ» КММ қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі, магистр.
Асықата кенті, Жетісай ауданы.
